Eeci cibalo tacili ca WLC. Eelyo notubelesya zilembedwe aabalembi balaanze lya nkamu, tusimba buyo zyeezyo zyeendelana 100% a Bbaibbele a lusyomo lwesu cino ciindi munkamu ya WLC. Aboobo eezyo zibalo inga zyalanganyigwa kuti nzya nkamu ya WLC. Twakalelekwa kapati amulimo wabalanda ba Yahuwah banjaanji. Pele tatukulwaizyi ndinywe nobeenzuma kutalika kubala zyaalembwa abantu aabo. Eezyo nzibaalemba, twakazigwisya mumalembe eesu nkaambo kanjaanji zililubide akubaa tumpenda. Cintu cuusisya ncakuti tucilangaula mbungano yamilimo iitakwe kampenda. Ikuti konyandidwe nkaambo ka [zibalo/milumbe] iitali ya WLC, kobikkila maanu ku Tusimpi 4:18. Kuteelela kwesu nkwakuti kasimpe Kakwe kalazyokoloka, eelyo mumuni nuuyaa kumwesya munzila yesu. Tulakayandisya kasimpe kwiinda buumi, nkanko tulavwuntauzya kufumbwa nkokakonzya kujanwa.
CIZYIBYO CA WLC: Nokuba kuti nkamu ya WLC icizumanana kubamba Buzuba bwa Ciloba bwa Nsabata, eeyo iili akataa moyo wa mulawo ookwa Yahuwah, swebo twakaleka kusyoma kuti mapobwe aamwaka aceelede kubambwa abasyomi. Nokuba boobo, swebo tucibombede kukulwaizya bantu boonse kuti bakkale ansi kusekelela mapobwe aamwaka amoyo uusinizyide kukondwa, a kwiiya kuzwa mumalailile ookwa Yahuwah kuguminizya mbwaayelede kubambwa mu Cizuminano Cakale. Kucita boobo ciyooba cileleko ncobeni kuli nduwe munzi wako, eelyo nozubulula mikonzyanyo iilibotela akusumpulwa kwa Messiah Yahushua mbuli Mwami wa Bami, a Simalelo wa Basimalelo, syuumbwa uuzunda wa mukowa uuna Juda, Mwanaa Mbelele ookwa Yahuwah ooyo uugwisya zinyonyoono zya zyanyika.
Aabo bayiisya kuti mapobwe aaciindi comwe amwaka aciyandika kubambwa ku basyomi mu Cizuminano Cipya (mbuli nkamu ya WLC mbuyaacitide aciindi cimwi) beelede kuzekela kuyaka tempele lyatatu ikuti kabali balizuunyene mu lusyomo lwabo, nkaambo kunyina mapobwe aamwaka aakonzya “kubambwa” anze lya munzi wa Jelusalema, nokuba kakwiina tempele abapaizi babeleka mukati kalyo, kweendelanya a Mangwalo. Balo beelede kuyanda kwaanzika mulembo mupya mucibaka cayooyo Yahuwah Lwakwe ngwaakayaula kuzwa ajulu kusikila ansi (Mateyo. 27:51; BaHebulayo. 10:19-22). Nkamu ya WLC isyoma kuti tempele lyaanyika azintu zili muli ndilyo zyoonse a mapobwe azikobela zyakabambidwe kutondeka ku mulimo wa kuvwuna ookwa Messiah Yahushua, alimwi eelyo tempele lyakadilimunwa mu 70 AD, lyakayakidwe kwiinda mu malailile aa bulemu bwa kujulu akugozya milimo ya Cizuminano Cakale. Mbuli mbutwatondezya mucibalo citobela, mapobwe aaciindi comwe amwaka taakonzyi bwinibwini “kubambwa” mazubaano, ikuti twabamba Mangwalo kuti abe busena bulikke kujanwa lusyomo amicito – muciindi ca kucita buyo ceeco ciluleme mu meso eesu.
David Roberts. Bana Isilayeli bayaamuka kuzwa mu Ejipiti (kubelesya mungwimba a cisani), c. 1830.
Birmingham Museum and Art Gallery, Birmingham, England.
Eeci ncotuyanda kuzubululwa tacili cakunyemya naba muntu ooyo uucisoleka kubamba mapobwe cino ciindi, pele cipedwa buyo kuzyibya nduwe milazyo imwi njotaninga yaanyide kweendelanya a kuzwa mu jwi Yahuwah. . . .
Milazyo yokwa Yahuwah, mbweenya mbuli milimo yamu Tempele a mumapobwe, tiikonzyi kucincwa aa nguzu zya muntu, nobaba bana basankwa ba Silutwe Mupaizi.
Mu Balevi 10.1-5, Nadabu a Abihu bakaliletelezya eelyo nibaazyiba kuti tabakonzyi kucinca milimo ya bulemu kuzwa ku mukonzyanyo ooyo Yahuwah ngwaakalailide. Bwakali buzuba bwa lusele bwa kusetekanyigwa eelyo mupaizi naakawumpa “mulilo uumbi ngwaatakalailila” kunembo lya Yahuwah. Bakaanka kuumpilizya tununkilizyo aciindi cataazumizyidwe eeco catakali mu cibeela ca mulimo ooyo Yahuwah ngwaakapede, alimwi Yahuwah kunyina naakaambide kuti bantu bobile inga bacita mulimo ooyo, pe. Saa tiibakabuzya bamayi babo na, ba Mozesi aa Aloni? Muzeezo waangulukide akuyoyelwa moza weelede kwiinda mu Jwi lya Yahuwah. Milimo yokwa Yahuwah, mbuli milimo yamu Tempele a mapobwe, tiiyakeelede kucincwa aanguzu zya buntu, nobaba bana basankwa ba Silutwe Mupaizi.
Bakacita ceeco cakaluleme mu meso aabo cakuliyandila lwabo beni, mpoonya bakafwa. Eeco ciindi cakeelede kuba ciindi ca kukkomanisya lino cakacinca buzuba oobo, bwakaba buumba. Aaloni wakafwidwa bana basankwa bobile mubuzuba bomwe nkaambo balo “tiibakabamba akulemekezya” ceeco Yahuwah ncaakabalailide kucita. Ncinzi cipa kuti bantu bayeeyele kuti balakonzya “kubamba akulemekezya” mapobwe anze lya Tempele, akubaa bapaizi babeleka milimo mu Jelusalema mazubaano! Aawa “mpaagolela” mapobwe woonse.
Ciibalusyo 12.13-14 caamba kuti tiibakeelde kuleta zituuzyo zyabo kufumbwa busena kuti “babone” ooko Yahuwah nkwakabikka zina lyakwe. Mu mupailo wa Mwami Solomoni wakusetekanya mu 1 Bami 8.22-53, walo wakaamba kuti oobo busena bwakali Tempele, busena bulaakati ka cizuminano, alimwi kabuli mu Jelusalema. Izaya 33.20 waamba kuti, “Amulange Ku Ziyoni munzi motulida mapobwe. Nyoonse mulabona munzi wa Jelusalema uuli aabukkalo bubotu. Muli nguwo tente litakooyoogwisyigwa, nembe zyalyo tazikoojugwa, nokuba ntambo ya kupimya tiikakosoki.”
Mu mukonzyanyo uumbi, tulizyi kuti ba Filisiti bakabweedezya Bbokesi ku Isilayeli kwiinda mukubikka Bbokesi eelyo a “iŋola impya” muli 1 Samuyele 6.7. amu 2 Samuyele 6.3, Davida awalo ujokezya bbokesi ku munzi akulibikka mu “iŋola impya” katobela mukonzyanyo wa Bafilisiti. Pele Bbokesi lyeelede kubwezegwa aa BaLevi kalibikkidwe amicinjili atalaa makkuko aabo (Myeelwe 7.9; 1 Makani 15.2). Cintu ceenzu aawa ncakuti bakaliko bapaizi a BaLevi ibakazyi kabotu-kabotu pele kunyina ncibakacita. Balo tiibakali “kubamba akulanganya” bbuku lya Milawo pele bakali kutobela ceeco aabo batali-bajuuda ncibakali kucita, nanka kuti bakali kuyeeyela kuti nkaambo zimwi zintu zyakali kubwezelwa mu nkalaki acalo eeco cakali kujatikizya Bbokesi alyalo (Myeelwe 7.1-8). Nguni uuzyi bwini ncibaacitila ceeco ncibaacita, pele tiicakali ncakabaambila Yahuwah kuti bacite. Yahuwah wakali gaminide kulailila mbucakeelede kucitwa eeco.
Eelyo Bbokesi nilyaajokezyegwa kuzwa ku Bafilisiti, mukuya kwa ciindi lyakaletwa ku ŋanda ya Abinadabu, eeyo yakali akalundu, alimwi mwanaakwe mutaanzi mulombe Eleazala wakananikwa kuti atalike kusunga Bbokesi (1 Samuyele 7.1). Tuyiya kuti aakale Abinadabu wakazyala bana bambi bobile mbaakaulika mazina aa Uzzah a Ahio (2 Samuyele 6.3). Mangwalo aluumwine kwaamba nkubaabede aciindi eeco ba Abinadabu a Eleazala, ambweni bakalifwide kale, pele cakali ku bana bakwe bakaceede kuti babweedezye Bbokesi kuli Davida. Bakakwela nkalaki kubelesya basune, Ahio kasolweda basune (2 Samuyele 6.4). Eelyo nibakasika kulubuwa lwa Nachoni lwa kukwaapwida maila, Uzzah wakatambika janza kuti ajatilile Bbokesi nkaambo basune bakatiilikunine ansi (mugwagwa wakalaa magunyugunyu) mpoonya wakaliguma Bbokesi, wakadenuka kufwa mpeenya aawo (2 Samuyele 6.7).
Ciiyo Cilisalazyidwe. Ikuti naa nibakatobela “akubamba” Mulawo (mukonzyanyo, bubambe, a malailile) eeci nicatakacitika pe. Pele eelyo nibakatobela ceeco ncibaacitide Bafilisiti mpoonya Uzzah wakafwa. Davida wakaibaluka kumamanino ncibaalubizya akubalulamika, akutobela ceeco Yahuwah ncaakabaambila kucita kwiinda mukucita zintu zimwi zyeelela mumasena amwi akubelesya bantu bagaminide bamwi.
Muli 1 Samuyele 15.22 kulembedwe kuti, “Mpawo Samuyele wakati, ‘Lino Samuele wakaamba wati, Saa Yahuwah ulabotelwa zipaizyo azituuzyo mbuli kuswiilila majwi aa-Yahuwah? Bona! Kuswiilila nkubotu kwiinda kupaila, kuzumina nkubotu kwiinda mafuta aabagutu bambelele.’” Cintu cuusisya ncakuti, eeli ndepenzi mazubaano akataa bantu aabo bayeeyela kuti balakonzya kubamba mapobwe aamu bbaibbele akuuntuluzyila malailile Yahuwah ngaakaamba kujatikizya mapobwe aayo. Bana Isilayeli bacikaka asunu kuswiilila Yahuwah, bacibamba mapobwe amwi, mbuli lya Pasika, kumwi kabauntuluzyila kasimpe kakuti kunyina Tempele, kunyina ziyumwido zisetekene nokuba bupaizi bubeleka cino ciindi. Pele bana Isilayeli tabatobeli Mozesi kwa myaka yiinda zyuulu zyobile.
Ibbuku lya Ciibalusyo liguminizya Tempele kuti mbo busena oobo Yahuwah mbwayoosala kuti akayimikizye zina lyakwe. Eelyo bbuku lya Mulawo nolyaambilizya Tempele kuti mbusena ooko zina lyokwa Yahuwah nkoliyoobambilwa, lyaamba makani aa mulimo wa Tempele: iTempele niŋanda ya zina lyokwa Yahuwah (“The Temple: Its Symbolism and Meaning Then and Now” by Joshua Berman, p. 63).
Ciibalusyo 12:26-27 caamba kuti, “Pele zintu zyako zisalalisya nzojisi azipo zyazikonke zyako, muleelede kuzitolelela kubusena obo Yahuwah mbwayoosala, mukatuule zipaizyo zyanu zyakutenta, nyama abulowa boonse, acipaililo ca-Yahuwah Leza wanu. Bulowa bwazipaizyo zyanu zitilwe acipaililo ca-Yahuwah Leza wanu, pele nyama mwiilye.” Aaka kampango kalisalazyide kwaamba kuti zituuzyo zyakeelede kuletwa biyo kubusena oobo Yahuwah mbwaakasala kubikka zina lyakwe, alimwi oobo busena bwakaba Tempele mu Jelusalema.
Ciibalusyo 12.5-8 caamba kuti, “Kubusena Yahuwah Leza wanu mbwasala akati kamisyobo yanu yoonse kuti abike izina lyakwe nkuko akwiimika cilao cakwe nkuko, amumuyandawide nkuko. Nkomweelede kuleta zipaizyo zyanu azituuzyo zyanu, zipanzi zyanu zyakumi azituuzyo nzemuleta, zikonkezyo zyanu azilumbyo zyanu, abana bataanzi baŋombe zyanu ambelele zyanu. Nkonkuko nkumunooyoolida kubusyu bwa-Yahuwah Leza wanu, akusekelela, inywe abasiŋanda banu boonse, mumilimo yoonse yamaanza aanu Yahuwah Leza wanu njamupa coolwe mulinjiyo. Tamukooyoocita mbutucita okuno ciindi ecino, muntu umwi aumwi nkwacita kufumbwa cintu ciluleme mumeso aakwe.” Alimwi, eelyo lyakaba Tempele mu Jelusalema.
Pobwe lili lyoonse lyakali kusanganya zituuzyo eezi (BaLevi 23) alimwi kuti yebo nootakali kukonzya kupa zituuzyo nkaambo kakuti kunyina Tempele, cipaililo, a bapaizi, nkokuti kwakanyina pobwe mbuli ndyaakalailide Yahuwah.
Pobwe lili lyoonse lyakali kujatikizya zipaizyo eezi (BaLevi 23) aboobo kuti kotajisi zituuzyo nokuba kuti kakunyina Tempele, nokuba cipaililo, abapaizi, nkokuti kunyina pobwe linga lyasekelelwa mbuli ndyaakalailila Yahuwah. Ngooyu mukonyanzyo, nkaambo nzi mazubaano bantu ncobajaya mwanaa mbelele lya Pasika nokuba kupa kufumbwa musyobo wa cituuzyo [korbanot]? Balo baamba kuti, “Nkaambo kunyina Tempele.” Mbombubo! Aboobo ikuti yebo kotakonzyi kutuuzya mwanaa mbelele nkaambo kunyina Tempele, mbubuti mbokonzya kubamba cibeela nociceya ca pobwe eelyo? Mwanaa mbelele ngo WAKALI Pasika, alimwi wakali kwiitwa akuti “lya Pasika.” . . .
Ciibalusyo 16.1-7 caamba kuti Mwanaa mbelele wa Pasika ukonzya buyo kujayilwa kubusena ooko Yahuwah nkwasala kubamba zina lyakwe” alimwi tiibakali kukonzya kubamba cibeela ca Pasika mu minzi yabo nociceya buti. Swebo tulizyi kuti zina lyakwe lyakaliko ku Mishkani aciindi cimwi eelyo nibaanjila mu nyika (BaLevi 23.10; Joshuwa 4.19 kusikila ku 5.11), mpoonya mukuya kwa ciindi lyakaba aku Jelusalema ku Tempele. Ciibalusyo 16.16 caamba kuti banalumi boonse bakeelede kulyeeta kunembo lya Yahuwah “kubusena obo Yahuwah mbwayoosala” ziindi zyotatwe amwaka, ku mapobwe aa [Hag Ha Matzah] (Cinkwa Citakwe Bumena), Shavuot naa (Pentekosti) alya Sukkot (Pobwe lya Mavwuka). Eelyo muntu naatakali kukonzya kubamba pobwe lya Pasika aciindi cakaambidwe mu bbuku lya Mulawo naa Torah, wakali kukonzya kubamba pobwe eelyo mumwezi uutobela (Myeelwe 9.10-11). Pele bakacileelede kuboola ku Jelusalema aku Tempele, alimwi eeci cakali kujatikizya basyomi ba musela mutaanzi.
Kamwi kaambo kapedwa kubamba pobwe mumwezi uutobela kakali kakuti ikuti yebo naa wakali “mumusinzo mulamfu” mbube tookali kukonzya kuba mu Jelusalema. Nokuba boobo, ikuti yebo nookali kukonzya kusekelela pobwe mubusena bumbi mbuli bantu bamazubaano, nikwakanyina kaambo kakupeda malailile aaya, nibakali kunga basekelela pobwe eelyo kufumbwa nkubaabede aciindi eeco. Pele Yahuwah wakaamba kuti tiibakeelede kucita cintu eeco. Nkaambo nzi bantu ba mazubaano ncobayeeyela kuti inga bacita cintu eeco? Nkaambo bacita ceeco ciluleme ku meso aabo. Balalidunda muzintu zya moza zyoonse kumwi kabaamba kuti “Zintu zyakacinca mu Cizuminano Cipya. Yahushua ngo mwanaa mbelele wesu alimwi tulakonzya kusekelela kufumbwa busena.”
Kunyina bumboni bwa Bbaibbele bwakuti Isilayeli wakasekelela pobwe noliba lyomwe anze lya nyika yabo, ku Bbabbuloni, nokuba kumbi kuli koonse kakwiina Mishkan/Tempele, bapaizi, azibelesyo zisetekene, naa korbanot.
Ikuti eeco nicali masimpe, nkaambo nzi ncitakali masimpe kubantu aabo bakalemba Milumbe a Mangwalo? Aabo bakali basyomi pele bakaboola ku Jelusalema aku Tempele kuzyoosekelela mapobwe. … Kunyina bumboni bwa Bbaibbele bwakuti Isilayeli wakasekelela pobwe noliba lyomwe anze lya nyika yabo, ku Bbabbuloni, nokuba kumbi kuli koonse kakunyina Mishkan/Tempele, bapaizi, azibelesyo zisetekene, nokuba zituuzyo [korbanot].
Eeci tiicakali kujatikizya buyo pobwe lya Pasika, pele amapobwe otatwe aakweendela musinzo ciindi comwe amwaka (mapobwe aa “matende” aakali kwiitwa kuti Shelosh Regalimu nkaambo yebo wakeelede kweenda kuya ku Jelusalema kuyoosekelela mapobwe aayo) aa Cinkwa Citakwe Bumena, Shavuot (Pobwe lya Mvwiki zili ciloba), a Sukkot (Pobwe lya Mavwuka) alyalo (Kulonga 23.14-17; Ciibalusyo 16.16). Ikuti yebo nookali kukonzya kubamba mapobwe kufumbwa busena, nkaambo nzi Yahuwah ncaakali kunga wabaambila kuti beende ku Jelusalema aku Tempele?
Pele yebo toyelede kwaasekelela mapobwe anze lya Jelusalema a Tempele aboobo bakeelede kweenda paka kuyoosika kuya. Nkaambo nzi bantu basunu ncobayeeyela kuti balakonzya kwaasekelela mapobwe kufumbwa busena? Aabo bakali kutobela Mulawo wa bbuku lya Torah tiibakali kuyeeyela boobo . . . .
Ibbuku lya Ezula litwaambila kaano ka baabo bakabweeda lwabili kuzwa kubuzike kuboola ku Jelusalema. Muli Ezula 8.31-32, imbungano yakayaamuka mu “buzuba bwa kkumi aabili bwa mwezi mutaanzi” naa Aviv/Nisan 12. Pasika uli mubuzuba bwa Nisan 14. Kunyina mu mangwalo cilembedwe citondezya kuti bakasekelela Pasika kabali munzila kupiluka ku Jelusalema alimwi eeco nicatakali kulangilwa kuti nibakacita cintu eeco, mubwini, tiicakali kukonzyeka kucitwa, Nkaambo nzi? Nkaambo tiibakali kusekelela mapobwe aayo anze lya nyika yabo!
Mu Bbuku lya Esita, Esita wakaambilizya kuliimya kulya kwa mazuba otatwe. Ooko kuliimya kwakatola mazuba kuzwa muli bwa Nisan 13 kusikila muli bwa Nisan 16. Pobwe lyakwe litaanzi lyakali muli bwa 16, mpoonya lyabili lyakali muli bwa 17. Lino, eeco ciiminina kuti bakaliimya kulya muciindi ca Pasika (muli bwa Nisan 14) amubuzuba butaanzi bwa Pobwe lya Cinkwa Citakwe Bumena [Hag Ha Matzah] nkaambo tiibakali kusekelela Pasika nokuba Pobwe lya Cinkwa Citakwe Mimena anze lya nyika, anze lya Jelusalema, naa anze lya Tempele. Daniele wakaliimya kulya kwa mazuba aali 21, kutalikila muli bwa Nisan 3, mbube eeco ciiminina kuti wakaliimya kwiinda amuciindi ca Pasika, Cinkwa Citakwe Mimena, amu pobwe lya [Bikurim] (Daniele 10.2-4,13). Kunyina nokaba kampango komwe ikaamba kuti Daniele nokuba bana Isilayeli aabo bakatoledwe buzike kuti bakasekelela mapobwe aayo ku Bbabbiloni pe. . . .
Mu bbuku lya Milimo 18.21, Paulu waamba kuti “Ime ndeelede kusekelela pobwe eelyo ku Jelusalema” aboobo tulizyi kuti pobwe eelyo lyakali lya Shavuot (Pentekosti) nkaambo kulembedwe kuti mu Milimo 20.16 kuti “nkaambo wakalibindide kuti kwaakukonzeka, akabe mu-Jelusalemu kubuzuba bwa-Pentekoste.” Aboobo, naba Paulu lwakwe wakalimvwisyide kuti taakali kukonzya kusekelela mapobwe aayo anze lya Tempele mu Jelusalema. Nkaambo nzi walo ncaatakakkala biyo ooko nkwaakabede akusekelela mbuli mbobacita bantu bamazubaano? Ede awalo wakali “tempele” mbuli bantu mbobalyaamba sunu, embo na? Nkaambo nzi kuti walo naakali tempele ncaakali kubindila kusika ku Jelusalema kuyoosekelela pobwe? Hena yebo ulakonzya kusekelela mapobwe anze lya nyika na? Hena ulakonzya kubamba mapobwe kakwiina Tempele, cipaililo, nobaba babapaizi na? Paulu taakali kuyeeyela boobo nkaambo tacikonzyeki kuzuzika eeco, alimwi cilakazyanya aceeco cili mu Mulawo [Tanak], mbube walo wakaunka kubusena oobo Yahuwah mbwaakasala.
Mulawo ulailila kuti bantu baunke kubusena oobo Yahuwah mbwaakasala kubikka zina lyakwe (Ciibalusyo 16.16). Tabweelede kuba busena buyo ooko nkwaakabikka zina lyakwe (Jelusalema), pele kweelede akuba Tempele likonzya kubelesyegwa, cipaililo, a bapaizi akwalo (BaLevi 23.1-44; Kulonga 12.24-25; Ciibalusyo 12.5-9; 14.22-23; 16.2-6; 2 Makani 30.1-27). Nokuba kuti yebo nookali mu Jelusalema pele kakwiina Tempele, cipaililo, nokuba bapaizi, yebo tookali kukonzya kubamba mapobwe aayo. Ikuti eeco kacili masimpe, nkaambo nzi bantu ncobayeeyela kuti balakonzya kubamba mapobwe anze lya nyika (BaLevi 23.10)! Ikuti nikwakali Tempele linga lyabelesyegwa, cipaililo, a bapaizi alimwi yebo koli anze lya nyika ya Isilayeli, yebo tookacili kukonzya kusekelela mapobwe aayo, mbweenya mbuli mumukonzyanyo wa Paulu. Yebo wakaceelede kuunka ku Jelusalema ooko nkulyakabede Tempele.
Tiicakazumizyidwe kubungana antoomwe mumasena aatanteene kusekelela pobwe noliba lili buti, alimwi kuti nookacita oobo, yebo tookali kuzuzika mulawo. “Iciibalusyo” citambulika buyo kufumbwa nocitali kusola kubamba pobwe, aboobo amuleke kusendekezya mapobwe mu majwi aali boobo.
Tiicakazumizyidwe kubungana antoomwe mumasena aatanteene kusekelela pobwe noliba lili buti, alimwi kuti nookacita oobo, yebo tookali kuzuzika mulawo. “Iciibalusyo” cilatambulika kufumbwa biyo nocitali kusola kubamba pobwe, aboobo amuleke kusendekezya mapobwe mu majwi aali boobo. Bantu balakonzya kutalika kuyeeyela kuti bacita ciluleme anu kuti banyansya Mwami Yahuwah, mbuli Saulu mbwaakacita. Swebo inga kunooli twakasoleka “kubamba mapobwe” aayo mumyaka yakainda mpoonya nikwakainda ciindi, Yahuwah wakatalika kututondezya kuti eeci cakaluleme biyo mumeso eesu, pele tiicakaluleme mumeso ookwa Yahuwah. . . .
Bantu banji basyoma muli Yahushua batobela tunsiyansiya twa bamayi ba milawo alimwi balalubizya munzila njeenya Jelobowamu abaku Samaliya mbubaacita. Yebo tokonzyi kusekelela akubamba mapobwe anze lya nyika ya Isilayeli, anze lya Jelusalema, alimwi anze lya Tempele a bapaizi babeleka muli ndilyo. Itempele, cipaililo, abapaizi babeleka mulimo tabaciko mazubaano, aboobo muntu takonzyi kusekelela mapobwe. Mpaagolela makani. Twakabona bamwi kabayumya nsingo kululamika kuti balakonzya kucita cintu eeci, pele mbobabede kuyeeya bantu oobo, kuleka Yahuwah.
Twasyoma, twakujulila zintu zimwi zijatikizya makani aaya, amboyelede kwaayendelezya mu buumi bwako.
Eeci ncobali citali ca-WLC. Cakazyila ku: https://whitefeatherministries.com/can-you-keep-the-festivals-outside-jerusalem/
Twakagwisya mucibalo citaanzi mazina aamituni woonse ngobaulikide taata a Mwana, akubikka mucibaka cangawo mazina mataanzi ngubaapedwe. Kuyungizya waawo, twakojokolosya mu Mangwalo mazina aa Taata a Mwana, mbuli mbwaakalembedwe kutaanguna a balembi ba Bbaibbele bakayoyelwa moza. Nkamu ya-WLC
Eeci cibalo tacili ca WLC. Eelyo notubelesya zilembedwe aabalembi balaanze lya nkamu, tusimba buyo zyeezyo zyeendelana 100% a Bbaibbele a lusyomo lwesu cino ciindi munkamu ya WLC. Aboobo eezyo zibalo inga zyalanganyigwa kuti nzya nkamu ya WLC. Twakalelekwa kapati amulimo wabalanda ba Yahuwah banjaanji. Pele tatukulwaizyi ndinywe nobeenzuma kutalika kubala zyaalembwa abantu aabo. Eezyo nzibaalemba, twakazigwisya mumalembe eesu nkaambo kanjaanji zililubide akubaa tumpenda. Cintu cuusisya ncakuti tucilangaula mbungano yamilimo iitakwe kampenda. Ikuti konyandidwe nkaambo ka [zibalo/milumbe] iitali ya WLC, kobikkila maanu ku Tusimpi 4:18. Kuteelela kwesu nkwakuti kasimpe Kakwe kalazyokoloka, eelyo mumuni nuuyaa kumwesya munzila yesu. Tulakayandisya kasimpe kwiinda buumi, nkanko tulavwuntauzya kufumbwa nkokakonzya kujanwa.
Ino ciyanza ca kupana zipego zya valentine cakatalikila kuli? Mbubuti Banakristu mbubaakona ciyanza ca BaLoma bansiku eeci? Nkaambo nzi ncokwiina nokuceya mu Bbaibbele aalailidwe kusekelela ciyanza cili boobu?
Nciyanza ca Bunakristu na?
Casika ciindi cakuti tubuzye kaambo keni bazyali ncobakulwaizya bana babo kusekelela Buzuba bwa Valentine Musaante – kakuli kunyina pe anocaambidwe mu Bbaibbele.
Hena ulizyi kuti misela minjaanji kataninga zyalwa Messiah, BaLoma bakomba mituni bakali kupana zintu zya Valentine aciindi ca mwaka nceenya eeci? Mubuzuba bwa Mulumi 14, bakali kusekelela pobwe lya mituni kulemekezya “valentine” Lupercus, ooyo wakali “muwezi wa bawumpe”? BaLoma bakali kwiita pobwe lya BaLoma kuti ndipobwe lya “Lupercalia.”
Zisobano zya Lupercalia zyakali kucitilwa mumasena masyoonto buyo: Mumpangala ya Lupercal, atalaa Mulundu wa Palatine alimwi antangalala akataa BaLoma, amumuswaangano waantangalala wiitwa kuti Comitium. Pobwe lyakali kutalikila ku mpangala ya Lupercal ooko nkubakali kutuuzya mujembwe omwe nanka banjaanji—eeco cakali kwiiminina cisaaza—alimwi a mubwa.
Eezi zituuzyo zyakali kucitwa aaba Luperci, kabunga ka bapaizi baLoma. Kumanizya waawo, ankumo zyaba Luperci bobile kabalaa mantaanda bakali kuzilwazilwa bulowa bwa zinyama, kubelesya mupeni wa kujazya zinyama. Mpoonya oobo bulowa bwakali kusansamunwa aa boya bwa mbelele bunyikidwe mu mukupa kumwi ba Luperci kabasekelela.
Pobwe lya Lupercal
Mumunzi wa Loma wansiku, kupobola kw/akali kutalika biyo mbubamanizya kujaya munyama. Eelyo pobwe lya Lupercal nilyakamana, ba Luperci bakali kutendulula mitendu, yiitwa kuti milaapi nokuba februa, ya cikutu ca bajembwe bazwaa kujayigwa.
Mpoonya bakali kubalika kabalaa mantaanda—nokuba kabalaa mutundulu asyoonto—kabayaa kuzinguluka Mulundu wa Palantine, kabakwibbaula kufumbwa mukaintu wakali munsimunsi a milaapi eeyo.1
Iciyanza cakupana zipego zya valentine azimwi zilengwa zya kupa bulemu kuli Lupercus—ooyo sikuweza-mukomi waku Loma “cakalekelwa kuzwa ku pobwe lya BaLoma lya Lupercalia, ilyakali mumwezi wa Mulumi eelyo mazina aa bamakaintu bakubusi naakali kunjizyigwa mu kabbokesi mpoonya banalumi bakali kuzubulula mazina aayo kufumbwa nkucagama cisolo,” mbolyaamba bbuku lya Encyclopedia Americana, art. “St. Valentine’s Day .”
Eelyo Constantine naakabamba kuti Bunakristu bube bupaizi bwa Bulelo bwa Loma, kwakali maŋunuŋunu mucikombelo aakusowa ciyanza eeci cakunga kufumbwa uuyanda mituni nkutobela, pele bantu banyenzi baku Loma tiibakali kwaayanda ampaayinda makanaayo! Aboobo bakazuminana kuti eeli pobwe lizumanane mbweenya mbulyakabede kaindi.
Pele ino mbubuti eeli pobwe lya mituni mbulyaapegwa zina lyakuti “Buzuba bwa Valentine Musaante?” Alimwi nkaambo nzi cifwanikiso ca Cupid uulaa mantaanda ca BaLoma mazubaano ncocijatikizya buzuba bwa Mulumi 14th ? Alimwi nkaambo nzi bana baniini abakubusi ncobatendulula zifwanikiso zya moyo akutuminana mu buzuba bwa kulemekezya Lupercus sikuweza bawumpe? Nkaambo nzi ncotuyeeyela ziyanza eezi zya bakomba mituni zipa bulemu Leza wakubeja kuti nzya Bunakristu?
Nguni Wakatanga Kuba “Valentine Musaante”?
Valentine lyakali zina lyaazibidwe akataa BaLoma. Kanjaanji bazyali bakali kupa bana babo zina eeli mukulemekezya mwaalumi uulaa mpuwo ooyo wakataanguna kwiitwa kuti Valentine mumazuba aa sinku lini. Ooyo mulombwana wakali Lupercus, muwezi. Pele ino nguni Lupercus? Nkaambo nzi ncaakapedwe zina lyakuti Valentine akataa BaLoma bakomba zibumbwa?
Nkaambo nzi Nimrod ncaakapegwa zina lyakuti “Valentine” ku BaLoma?
Valentine ndibbala lizwa kubbala lyaci Latini lya Valentinus, izina likkwene lyakabambwa kuzwa kubbala lyakuti Valens, eelyo liiminina “kubaa nguzu,” mbuli bupanduludwe mu Webster’s unabridged dictionary. Liiminina “kuyuma, kubaa nguzu, kukoma.”
Mu Bbaibbele tubala kuti Nimrod wakali ”muwezi SINGUZU” (Matalikilo.10:9). Aaka kakali kaambyo kakazyibidwe mazubaa ciindi ca nsiku kuti Nimrod wakali muwezi wa Nguzu kunembo lya Mwami.” Nimrod wakali mukomi wabo – mwaalumi uulaa nguzu – VALENTINE wabo! BaLoma bakali kunga baamba kuti, – Valentinus, Valentine – kwaamba mulombwana mukomi !
Valentine mutaanzi wakali Nimrod, sikuweza bawumpe uulaa nguzu. Alimwi zina lya Nimrod lyakali lyakuti “Santa,” mukwaamba “Musaante.” Nkako pobwe lya Lupercalia lya BaLoma ncilyaakali kwiitilwa kuti “Buzuba bwa Valentine Musaante”! Pele ino nkaambo nzi eeco ncocijatikizya zifwanikiso zya MYOYO mubuzuba bwakupa bulemu kuli Nimrod – Bbaali waba Phoenicia aba Semaiti?
Bbaali – leza zuba
Bwiinguzi bunyandya mbwakuti BaLoma bakomba zibumbwa bakalijanina citondezyo cizwa ku bana Bbabbuloni. Mumulaka muna Bbabbuloni, ibbala liiminina moyo lyakali lyakuti “Bbaali.” (langa muli Young’s nokuba muli Strong’s concordance)
Umwi inga wabuzya kuti, ino cifwanikiso ca moyo cakazyila kuli–eeco ncotuvwuzya kubona mazubaano? Ku Egipita, “ooyu leza mwana muvwanda kanjaanji wakali kutondezyegwa muciimo ca moyo, nokuba muciimo ca mucelo uukonzyana a moyo Kkotapela [Avocado; Persea gratissima] (Makkotapela), mujanza lyakwe limwi” (The two Babylons, Alexander Hislop, p. 189 ). Hislop uya kumbele kuti: “mbombubo leza-mulombe mbwaakatalika kulanganyigwa aanga ngu leza wa moyo, mumajwi amwi, mbuli cupid, eelyo ndi zina lya Nimrod liiminina “kuyandisya” (Encyclopedia Britannica,” cibeela ca “Cupid”). Lino Nimrod naakakomena, wakaba mwana mukomi wa bamakaintu banji aabo bakali kumuyandisya. Wakali Cupid kuli mbabo! Walo wakacokacoka bamakaintu banji kuti babaa munyono nkaambo cibumbwa cakwe cakali kuvwuzya kwiitwa kuti “ncinkonzya ca munyono” (Ezekiya. 8:5). Nimrod, sikuweza, ngweenya ngowakali Valentine wabo – mukomi wabo muyumu uulaa nguzu!
Saa Nimrod Musaante Na?
Aakale, mumazuba aa Constantine, bupaizi bwa Bbabbuloni Simaseseke, kabulipeekezya kuba Cikombelo ca Kristu, bwakabamba Nimrod – Valentine Musaante wa bakomba mituni – kuti abe Musaante! Pele ino nkaambo nzi BaLoma ncibakasalila buzuba bwa Mulumi 15th amangolezya aa Mulumi 14th kuti balemekezye Lupercus – Nimrod? (Amwiibaluke kuti mazuba aansiku akali kutalikila kumabbililo aa buzuba kumwi mangolezya kaasolwede.)
Nimrod – Bbaali naa leza-zuba wa basimituni bansiku – wakali kwaambwa kuti wakazyalwa aciindi naayelene mazuba amasiku akataa mupeyo. Muciindi ca nsiku, eeco ciindi ceelene mazuba amasiku cakali kucitika mubuzuba bwa Mukazi Maziba 6. Aakale nicakacinca ciindi eeco, cakali kusekelelwa mu Nalupale 25 muli bwa Kkilisimasi .
Cakali ciyanza cansiku kuti banyina mwana mulombe balyeeta kuzyoo salazyigwa mubuzuba bwa makumi one kuzwa nibaatumbuka. Buzuba bwa makumi one kuzwa mubuzuba bwa Mukazi Maziba 6 – mbuzuba bwini mbwaakazyalwa Nimrod – busikila mubuzuba bwa Mulumi 15th , kusekelela kwakali kutalikila mangolezya muli bwa Mulumi 14th , Buzuba bwa Lupercalia naa Valentine Musaante! Mubuzuba oobu mu mwezi wa Mulumi, Semiramis [uuli kulumwesyi mu cifwanikiso], banyina Nimrod, wakali kwaambwa kuti wakasalazyigwa akulibonya ciindi cakutaanguna akataa buleya kajisi mwanaakwe mulombe ngo mukonzyanyo mutaanzi wa “banyina a mwana.”
Mwezi wa BaLoma wa Mulumi, mubwini, izina lyawo lizyila kubbala lya februa eelyo bapaizi baku Loma ndibakali kubelesya mumilimo ya kusekelela Buzuba bwa Valentine Musaante.
Eelyo Nimrod naakakula, wakaba mukomi wa bamakaintu banji aabo bakali kumuyandisya. Walo wakaba Cupid wabo! Nciceeco basimituni ncibaali kusekelela muwezi-mukomi Nimrod, naa Bbaali wabo, kwiinda mukutuminana tupego tubambidwe kukonzyana moyo kumangolezya aabuzuba bwa Mulumi 14th kuti ncecinkonzya cakwe.
Alexander Hislop ulaamba mubbuku lyakwe kuti “Ba Bbabbuloni Bobile”: “Lino, ooyu Ninus, nanka “Mwana mulombe,” ooyo wakali mumaanza aa Madonna waku Bbabbuloni, ulipanduludwe munzila iisalala kutondezya kuti ngu Nimrod. “Ninus, mwami waba Assyria, … kutaanguna ali zyoonse wakacinca bweende bwa kulilemeka kwa nsiku, akukkomanina cintu cipya, wakayanda cintu ca kuzundana. Walo wakali mutaanzi kulwana nkondo basimukobonyina , alimwi wakazunda masi woonse kuzwa ku Assyria kusikila ku Lybia, mbwaanga tiibakaninga zyibila misyobo ya kulwana nkondo.” Aaya makani atondeka cigaminina kuli Nimrod alimwi taakonzyi kwaamba uumbi pe.
“Ninus, wa nsiku kapati kwiinda bami bana Assyria baambidwe mu makanaa misela, wakacita zintu zipati kapati. Lino kali muntu wa ciimo ca bulwani alimwi kayandisya bulemu bwa kuzunda bamwi, wakababbalaika zilwano bakubusi balombe aabo bakalaa nguzu akugwitingana mbuli nguwe, wakabayiisya kwa ciindi cikubwene zintu ziminya akupenzya, nkabela kwiinda munzila eeyo wakabazyibizya kuliyumyayumya zintu ziminya mu nkondo, akuti kabalanganya ntenda kakwiina kubaa bukandu.”
Eelyo Diodorus naakabamba Ninus kuba “mwami waba Assyria wansiku loko”, wakamuleta akati kabo mbuli uutalisya nkondo eezyo zyakamupa kuti asumpulwe nguzu, wakakwelanya antoomwe bantu baku Bbabbulonia kweendelezyegwa a nguzu zyakwe; pele munzi wa Bbabbuloni tiiwakaciliko pe, eeci citondezya kuti wakalaa cibeela cigaminide Nimrod mwini, ooyo mumalembe aa mangwalo, wakali mutaanzi ” kutalika kuba mukomi atalaa nyika,” alimwi akuti “matalikilo aa Bulelo bwakwe akali mu Bbabbuloni.”
Eelyo bazyali ba ngazi ya Bbabbeli, mulaka wabo niwaapyopyongana, bakamwayikizyanya atalaa nyika ooku akooku alimwi aboobo bakasiya munzi a ngazi njibaali kuyaka. Bbabbuloni mbuli munzi tiiwakacili kunga waambwa kuti uciliko kusikila Nimrod, kwiinda mukusimpa nguzu zyakwe omuya, wakuubamba kuba musemo a matalikilo aa bupati bwakwe. Mumakani aaya, kaano ka Ninus a Nimrod kaleendelana. Ayalo nzila, eeyo Ninus njaakajana nguzu ili mbweenya mbuli Nimrod mbwaakabamba nguzu zyakwe. Takukonzyi kuba kudonaika kuti wakali kusinikizya batobeli bakwe ku kupenzyegwa akunjila ntenda zya makanze aakwe kuti walo mukuya kwa ciindi wakabamba kuti batalike kubelesya zilwanyo alimwi aboobo kubabambila kuti bakamugwasyilizye kubamba malelo aakwe; mbweenya awalo Ninus, kwiinda mukuyiisya balongwenyina kwa ciindi cilamfu loko “zintu ziminya akubapenzya,” wakababamba kuti bakamugwasyilizye kuba mwami mutaanzi akataa bantu baku Assyria.”
Mpoonya mukaintu wakasamide zikobela zya cisombo azisubila pyu, wakalisakatide golide amabwe mayandisi amabwe aangale, kalaa nkomeki ya golide mujanza lyakwe lizwide zisesemyo azisusi zya bwaamu bwakwe:
Atalaa nkumo yakwe kwakalembedwe1 zina kuti, MASESEKE, BBABBULONI MUPATI, UUZYALA BAMAMBI A ZISESEMYO ZYA NYIKA .
Ciyubunuzyo 17:4-5
Ciyanda kusika lino ciindi cakuti tusanyangule ziyanza zya bakomba mituni eezi– lino aabo baitwa munzila yakubeja kuti Mbanakristu. Casika ciindi cakuti tusiye cilengwa eeci ca BaLoma abaku Bbabbuloni – ooku nkukomba mituni- atuzyokele ku lusyomo oolo Kristu ndwaakatupede ciindi comwe kwa lyoonse. Atuleke kuyiisya bana besu ziyanza zya kukomba mituni eezi mukwiibaluka Bbaali, Leza zuba – Valentine wakutaanguna – mpoonya mucibaka ca ceeco atubayiisye ncolyaamba cini Bbaibbele!
Eeci tacili cibalo ca WLC.
Nkucaajanwa: http://www.cognm.org/cognm/Publications/St.%20Valentines%20Day%20-%20Where%20Did%20It%20Come%20From.htm
1 https://www.history.com/topics/ancient-rome/lupercalia
Eeci cibalo citali ca-WLC cakalembwa aaba Dina Lesperance.
Twakagwisya mucibalo citaanzi mazina aabakomba mituni ngobayita Taata a Mwana, akubikka mucibaka cangawo mazina mataanzi ngubaapedwe. Kuyungizya waawo twakajokolosya mutumpango ntotulembulude akubikka mazina aa Taata a Mwana, mbuli mbwaakalembedwe kutaanguna abalembi bamu Bbaibbele bakayoyelwa moza. Nkamu ya-WLC
Kubala kabotu-kabotu makani aamisela yabantu, Mangwalo, alwiiyo lwa zilengwa leza zya mweenya wakujulu, kuyubunuka kasimpe kagambya kuti Mujibelo tiili Nsabata aybuzuba bwa ciloba yamu Mangwalo, nokuba Nsondo tiili buzuba naakabuka kuzwa kubafu Mufutuli!
Arthur S. Maxwell wakaanide kaano kamwi kasendekezya mamanino aankondo eeyo yakacinca bweende bwamusela wabantu. Kweendelanya ambwaakamba Maxwell, bwato bwaba Spanishi Armada oobo bwabakali kutandaanya mato aabakuwa ba Britishi aayo aakajisi ntobolo zinsyoonto, aabo bakasangene mulumamba lwa Musololi uutobela Silutwe Nelson Mupati. Mato aaba Spanishi akali manji kwiinda mato aaba British alimwi kwakalibonyaanga inga bakali kuyoozunda nkondo kakwiina cibakatazya. Pele kakwiina cintu cakabacenjezya, umwi sibwato waba Britishi wakaanzukila mumeenda kuzwa mubwato. Kulanga mbuli mbuzyakabede zintu muciindi eeco, bunji bwabasololi balumamba nibatakaima kulindila yooyo wakalokela mumeenda, nibakazumanana akumusiya musyule. Nkaambo nzi ncobanga babikkila maumi aabantu bali mubwato boonse muntenda kuti bavwune buyo muntu omwe?
Pele eeco teesyi ncecintu cakacitika nokuba boobo. Kwakapegwa malailile kuti anunwe kuzwa mumeenda ooyo sibwato mu Britishi wakaloka. Mato aaba British akaimaima. Mpoonya kwaleleenzyegwa bwato bwakuvwunina muntu ooyo.
Naakabona cakali kucitika, musololi walumamba lwaba Spanishi taakasyoma kuti inga kwaba muntu uulibikka caali muntenda yakuzundwa nkondo mbuli boobu mukuyandisya buyo kuvwuna sibwato omwe. Mpoonya wakayeeya kuti ambweni ooyo musololi waba Britishi wabona mato aabalongwenyina kugoko aazya kuzyoomugwasya. Ninzi acimwi cinga camupa kuti ayime kwaciindi kanuna muntu omwe buyo? Mukweezyeezya boobo, mato aaba Spanishi akacengululwa akutija mpeenya aawo, akusiya ba Britishi kabalibambide kulwana ciindi ciboola.
Mubwini, ooku kweezyeezya boobu nkokwakaletelezya kuzundwa kwaba Spanishi eelyo cisi ca Spain nicakasanganya antoomwe acisi ca France kuti zilwane ba Britishi ku Nkondo ya Trafalgar. Ba British bakazunda munkondo ya Trafalgar eeyo, “Bakapwayaula mato ookwa Napoleon amakanze aakwe woonse aakulwana . . . [Eeci] cakasyesya nguzu zyabulelo bwa Napoleon, alimwi akumuletela kuzundwa akunyangwa bulelo bwakwe.”1 Kuti musololi walumamba lwaba Spanishi naatakatija nkondo kalaa manjezyeezya ngaakali kuliyeeyela, Nelson naakazundwa, nkabela ayalo Nkondo yaku Trafalgar niyakakotokwa munzila yaandeene kuti niyakasikila mpiilwaninwa. Musela wabantu niwakaliimpene mbuwakaba ciindi eeco pele buyo nkaambo kakweezyeezya kulubide kwamuntu.
Ntenda ya Manjezyeezya
Manjezyeezya abelesya twaambo tuzyibidwe kale kuti ntusimpe (nokuba tuzuminwa kuti nje mizeezo iiluleme) mukusendekezya akulengelezya zintu zyakubeja. Kaambo keni kalibonya nkakuti aayo manjezyeezya atalika kusyomwa kuti nkasimpe kaimwi nji katazungaani.
Kupampanuna: “Kwaandulula nokuba kweezyeka cintu kwiinda mukukwazamuna nokuba kulungulula makani aazyibidwe.”
American Heritage Dictionary of the English Language
Amwi manjezyeezya alasesya. Atwaambe, mbuli mukonzyanyo wakucenjezya nkwaakapede Musilisi. Dionysius Lardner kumatalikilo aamyaka yamusela 1800 kuti, kufumbwa muntu uutantide zitima zibalika kapati inga ooyo muntu wafundilila akubula muya wakuyoya. Alimwi manjezyeezya alaa ntenda, mbuli kweezyeezya kumwi kwakacitika mumusela wa 17th mukaambo kakweezyeezya kuti bulowa bwabanyama boonse bulakonzyana; aboobo eeco cakapa kuti basilisi bakali kumbele mumakani aabusilisi, batalike kubikka bulowa bwabanyama mubantu. Nkabela aabo bantu bakafwa. Kufumbwa muzeezo wa kweezyeezya kuti kulaa mpuwo kapati, azyalo nguzu zyakweena akwiinda kunsaa maanu nzipati ncobeni mukweezyeezya ooko.
Aano mazuba, Buna Kristu bulicedwe mukooze kalucengo. Oolu nducengo luyeeme mukweezyeezya cintu cakusyoma. Pele cintu cuusisya ncakuti ooku kweezyeezya kwakatalika kaindi myaka iili 1,600 yakainda; kuladyaaminina kufumbwa muntu wakali kusola kubbununa kasimpe kaluleme.
Ooku nkweezyeezya kulaa muzeezo wakuti, mvwiki yamazubaano, eeyo iitalikila mu Nsondo kusikila Mujibelo, yakali kuzinguluka lyoonse kakwiina kulekezya kuzwa ku Malengelo. Ooku nkweezyeezya kwakalengelezya lweeno lwakuti Mujibelo ni Nsabata yamu Mangwalo yabuzuba bwaciloba, alimwi akuti Nsondo — mbuzuba butaanzi bwa mvwiki—akuti mbobuzuba eelyo Mufutuli Yahushua naakabuka kuzwa mucuumbwe. Ooku nkucenga kuyeeme buyo mukweezyeezya. Pele ooko nkweezyeezya kulubide, cakulubizya caali.
Masimpe ngakuti Mujibelo tabuli buzuba bwa Nsabata oomo Mwami Yahuwah mwaakalyookezyela ku Malengelo pe. Tabusyi buzuba bwansiku bulembedwe mu Milawo iili Kkumi eeyo yakapegwa kumulundu wa Sinai, nanka njaakali kusetekanya Mufutuli Yahushua abasikwiiya bakwe. Tabuli buzuba bwa Nsabata bwamasimpe oobo bwakali kubambwa abana Kristu bataanzi mumisela mitaanzi kuzwa ciindi ca Kristu. Ayalo Nsondo tabuli buzuba oobo Mufutuli Yahushua naakabuka kuzwa kubafu. Twaambo twamusyobo ooyu tulagambya kuti wakamvwa ciindi cakutaanguna alimwi ncintu muntu ncanga weeleba, akulangisya aanga ncintu cilubide. Nokuba boobo, zintu zili mumisela yabantu, mu Mangwalo, alimwi amulwiiyo lwa zilengwa leza zyamumweenya wakujulu, zyoonse zitondezya kuti ooku kweezyeezya mvwiki iizinguluka lyoonse kakwiina kulekezya, kulinyongene.
Kuleka buyo kuti muntu asowele twaambo ootu kulaale mbuli malweza —“Nkaambo ootu ntwaambo kuli mpotulubide!”— inkamu ya WLC yamutamba nyoonse nomwasikilwa mulumbe ooyu kuti muvwuntauzye akusanyangula kabotu-kabotu kufumbwa makani aakalubwa mumisela yabantu, akusweeka mu Mangwalo, pele aayo makani aciyobwedwe akulibonya mumimuni yeenda mumweenya wakujulu. Twakukomba mukwesu, kojula mizeezo yako: muzeezo wako ulibambile kutambula akuteelela ncakwaambila Muya ookwa Yahuwah kuti cilimasimpe. Yebo ulakonzya kumusyoma Mwami Yahuwah kuti ulakobelela mizeezo yako eelyo noyaa kuvwuntauzya kabotu-kabotu kufumbwa makani kuti ujane bumboni bululeme, akuswaanganaya “Kampango . . . akampangonyina asyoonto-syoonto, ijwi ajwi, mweengwe amweengwe, ciiyo aciiyo. Moonse oomu ulati, Aawa awaawa kasyoonto awaalya kasyoonto.” (Izaya 28:10, KJV)
Misela yabantu Yakalubwa Kaindi
Ooyu mubandi wakali kufundilizya mbweenya akugambya. Ime ndakali kulemekezya mweenzuma umwi. Ooyo wakali muntu uuyiide kapati. Wakalaa digilii mulwiiyo lwabuleza. Ime ndakali kusyoma kuti walo wakali muntu uusyomeka ulaa busongo, muntu uuyandisya kasimpe. Mbwaanga wakali mweembezi wacikombelo ca SDA, ndakali mumvwide ziindi zinjaanji kapandulula ncokweeledwe kukomba mubuzuba bwini (bwaciloba bwa Nsabata); akuti kunyina abuzuba bumbi bunga bweelela kukomba (nokuba Nsondo).
Aboobo, eelyo Ime neekamvwa makani aakuti Nsabata yaciindi camu Bbaibbele yakali kubalilwa kubelesya kkalenda liimpene alyeelyo ndyotubelesya mazubaano, walo wakali umwi akataa baabo bataanzi Ime mbeekalikuyanda kwaabilana makani aaya. Nkaambo kakuti walo wakali muntu uuyandisya kasimpe, alimwi wakali yiide kapati, Ime ndakayeeya kuti inga wayandisya kuteelela makani aaya awalo. (Pele nsyeekaninga zyiba kuti ncintu ciinda kukatazya kwaambila bantu aabo basyoma kuti balizyi zintu zinjaanji kwiinda nduwe.)
Kutaanguna, wakakazya makani woonse aakuti imvwiki iizunguluka kakwiina kulekezya kuzwa ku Malengelo kuti akali makanaaa manjezyeezya aabantu.
“Eelyo kkalenda nilyaalonzyegwa kuzwa ku kkalenda lina Juliyasi kuya ku kkalenda lina Gregory, kunyina pe buzuba aamvwiki yakasweeka. Buzuba Bwane, Kavwumbi Kaniini 4, bwakatobelwa mpeenya a Bwasanu, Kavwumbi Kaniini 15,” mbwaakandiingula oobo kumwi kasandulula zintu nzyeekazyi kale.
Walo wakali luleme mubwiinguzi bwakwe, pele taakalungulula makani aayindilizya kusikila musyule kapati kuzwa kuciindi eeco nilyakacincigwa kkalenda. Kasimpe keni kalisisidwe mumisela iizwide musinze, aboobo kuti muntu kayanda kuti ajane kasimpe, ncintu ciyandika kudibaulisya akuvwuntauzya kuya musyule kapati kwiindilizya myaka 400 kuya musyule lyaciindi. Kucinca kuzinguluka kwamvwiki —akucinca bulamfu bwamvwiki—kwakacitika ciindi cilamfu kwiinda cuulu camyaka kalitaninga bambwa kkalenda lina Gregory.
Makkalenda aansiku kapati, aakazyila mumikowa yabantu baimpene, woonse akali makkalenda aabelesya mwezi azuba antoomwe. Cisi ca Ijipita cakali citaanzi kucinca kutalika kubelesya kkalenda libelesya buyo zuba, pele kutaanguna, makkalenda aaco aakayeeme akutobelezya mwezi, kaali makkalenda aabelesya mwezi ulikke (akubaa myezi iisensela ooku akooku mumwaka omwe-omwe, alimwi aziindi zyamwaka kaziimpana kusika mumyezi yiimpene), nokuba aabelesya mwezi azuba antoomwe, oomo myezi muyakasimpidwe kayeendelana akuzinguluka kwa zuba, akulesya “ziindi zyamwaka kuzelauka”. Aaka nkasimpe kakainduluka kutondezyegwa mubumboni abasyaabupampu banjaanji kwaziindi zinjaanji. Umwi Uuyiide Nicholas Campion waku Cikolo Cipati caku Wales wakalemba kuti: “Kubelesya kuzinguluka kwazilengwa leza zyamweenya wakujulu mukubambulula bupaizi amapolitikisi, eeco ncintu cilibonya ncobeni muzintu zilembedwe zitaanzi zyamisela yabantu, amumakkalenda aa Basikale aayo aakeengedwe atalaa mabwe aakayakidwe kupimya ciindi, amumilumbe yaku Mesopotamia.”
Ciindi lwaco cilikke, cileenda kakwiina kulekezya. Nokuba boobo, eeco tacaambilizyi kuti eeyo nzila yakubalila ciindi eeco ilazumanana lyoonse pe. Pele, teesyi mbuzyakabede zintu oobu lyoonse pe alimwi kunyina anotweelede kujokela kuli Basikale bakali kubelesya makkalenda aamwezi kuti tutondezye bumboni bwakasimpe aaka.
Mvwiki yuulikidwe mazina aa Mituni
Basicikolo baambilizya mvwiki yamazubaano kuti “nimvwiki yuulikidwe mazina aamituni”. Eeco ncintu cili boobo nkaambo kakuti mazuba aamvwiki akaulikwa mazina aanyenyezi, naa mazina aabaleza bamituni. Mu Cikuwa, mazina aa Tuesday, Wednesday, a Friday, akazyila kubaleza bamituni baku Norway ba: Tiw, Woden, Thor, aleza mukaintu mutuni Frigg, mukaintu wa Woden.2
Kweendelanya kufumbwa musyobo wabantu uukananwa, aaya makani aakatazya kuzubulula, nkaambo mbucakabedaa nguzu, Cikombelo ca Katolika caku Loma cakayandisya kusisikizya kufumbwa nkwaakazyila aayo mazina aamituni aakawulikwa mazuba aamvwiki, akuzelula maanu aabantu kuti batalike kusyoma kuti aayo akali mazina aazwa mu mvwiki yamu Bbaibbele. ( Eeco cintu cakazwidilila mbuli mbokulibonya mazubaano kuti bantu banji baceezyeezya kuti Mujibelo nje Nsabata yamu Mangwalo.) Kwakali mulimo mupati wakucinca mazina aamazuba aazyila kumituni akwaasisikizya mumazina aamu Bbaibbele. Mumajwi amwi ooku nkokwaamba kuti: akawulikwa kuti “Buzuba Butaanzi,” “Buzuba Bwabili,” “Buzuba Bwatatu,” mbweenya oobo kuya kumbele.
Mumakanze aaya, Cikombelo ca Katolika cakazwidilila aasyoonto buyo. Mumilaka minjaanji yaambaulwa mazubaano, buzuba bwakali kwaambwa kuti “Mujibelo” (naa buzuba bwa Saturn) bwakaulikwa zina lipya lyakuti “Nsabata” , kakuli oobo buzuba bwakali kwiitwa kuti “Nsondo” (buzuba bwa Zuba) lino bwakaitwa kuti “Mbuzuba bwa Simalelo.”
Kuvwulyuunga: “Kukopa maanu aamuntu nokuba kusisa cintu cakuti cikatazye kuzyiba, kuteelelwa akucimvwisya. Kupyopyonganya nokuba kusizya cintu.”
Nokuba boobo, kutabi muntu uulubizya naba omwe aawa pe. Mulimo wamakanze aayo wakali wakwiinda bantu kunsaa maanu akusisa Nsabata yamasimpe yamu Bbaibbele. Eviatar Zerubavel, mwiiyi muna Israeli wazilengwa zyabantu ku Cikolo cipati ca Rutgers, wakalemba bbuku likondelezya lilaa mutwe wakuti The Seven Day Circle: The History and Meaning of the Week. Mubbuku eelyo, walo ugaminide kulemba kuti matalikilo aamvwiki yamazubaano akazyila mumituni, amumakanze aaCikombelo ca Katolika aakuvwunikila akuvwulyuunga matalikilo aayo. Walo wakalemba kuti :
Nokuba kuti cakasoleka buti kuzabanganya mvwiki akuyuulika mazina aabuna Kristu, eeci Cikombelo cakasala kuzumanana kubelesya mazuba aali ciloba mumvwiki mbuli ba Juuda mbobakali kubalila mazuba.Eeci tacili cintu cakusobanina pe; nkaambo eeci cikombelo nicakasala kubelesya mazuba aali ciloba aaba Loma mukubalila mvwiki zyaco . . . Tee kayi, eelyo nicakazimaanya Nsabata, icikombelo cakazimaanya akaambo kakubamba mvwiki yamazuba aali ciloba yaba Juuda.
Kuzumanana kubamba mvwiki yamazuba aali ciloba, ncintu citondezya kuti cikombelo cakalizwide mpuwo akujatikana mubuJuuda, kwiinda buyo kuti cilizandule kuzwa kubuJuuda akusowela kulaale ciyanza cakubalila mazuba aali ciloba aamvwiki. Nokuba boobo, kulanga buyo mazina aayo aawulikidwe mazina aamvwiki mumilaka minjaanji ya Bukuwa, ncintu ceelede kutwiibalusya kuti mvwiki yabuJuuda teesyi cintu cabupaizi cilikke cakubambila mvwiki yamazuba aali ciloba pe. Mbuli mbotutibone lino, kwakaba kuswaanganya mvwiki yabuJuuda amvwiki yamituni antoomwe aciindi mpeenya Buna Kristu nibwakajuzyigwa mu Bulelo bwa Loma akubamba mvwiki yamazuba aali ciloba iijisi mazuba aawulikidwe mituni akumwaikila atalaa nyika mumasi manjaanji aaciliko aano mazuba .3
Mumajwi amwi, Zerubavel waamba kuti, mvwiki yamazubaano yakaanzwa caali munzila mbwiibambide abantu, kuleka kuti yakali njemvwiki yakaliko lyoonse kuzwa kumatalikilo pe. Zimwi mvwiki zilaa mazuba amanjaanji, zyakabikkwa ambali pele mvwiki yamazuba aali ciloba njiyakasalwa caali kuti ikonzyanye amvwiki yabu Juuda iila mazuba aali ciloba.
Eelyo bantu nobatondezyegwa masimpe aali mumisela yabantu bakaindi: kuti buzuba bwa Mujibelo bwamazubaano teesyi buzuba bwa Nsabata yamu Bbaibbele, bantu banji baanka kutaminina kuti mumilaka minjaanji, buzuba bwamvwiki bwaciloba bwiitwa kuti “Nsabata” alimwi kutali kubelesya buzuba bwamituni bwakuti Mujibelo, buzuba bwa Saturn. Zerubavel upandululammakani aaya kabotu-kabotu. Walo waamba kuti:
Nokuba kuti Cikombelo ca Katolika caku Loma cibikkide mulawo wakutobela ciyanza cabuJuuda [cakuulika] akubalila mazuba aamvwiki, aaya mazuba akawulikwa mazina aamituni kuzwa mumusela wabili wacikombelo cabamatata, alimwi akalaa mpuwo kapati akubelesyegwa abana Kristu kuzwa mumwaka A.D. 269. (Alikke makanze aabana Kristu kuti basole kujokolosya mazuba aamvwiki aaba Hebulayo, akali buyo mukugwisya “mazina aamituni” mu Muswaangano Mupati ku Pennsylvania, pele akuzumanana kuba acilongwe mu Nkamu ya Bulongwe, akataa myaka, 1682 a1706. Mubwini, kusikila buzuba buno, Ba Quaker baciinduluka kwiita zikolo zya Nsondo kuti “Nzikolo zyabuzuba Butaanzi.”) Mbuli mbutwalibonena kuti kunyina mazina aamituni aawulikidwe mazuba mumilaka yaci Giliki nokuba milaka iimwi iisweene ayooyo ya Bukuwa, Ncikombelo buyo ca Kujwe cakazwidilila kudyaaminina mazina aamituni.Loma taakazwidilila, nkaambo mazina aamituni aawulikwa mazuba aamvwiki, nkwaacili mumilaka ya Cikuwa, ci Germani,ci Dutchi, ci Danishi, ci Norwegiani, ci Icelandi, Swedishi, Finnishi, Lappu, ci Hungariani, ci Albaniani, ci Rumaniani, ci Italiani, ci Frenchi, ci Catalani, ci Spanish, ci Breton, ci Gaelic,ci Welsh, amuci Cornishi.
Cilisalede kuzwa mutwaambo ootu kuti ayalo misela yamilaka yabantu itondezya kuti mpuwo yamituni yakali yambukide mu Bulelo bwa Loma boonse, cakufwamba kwiinda buna Kristu. Aboobo, kuzwa mumusela wane, eelyo Cikombelo nicakamaninizya kweendelezya Bulelo boonse, kwakacinyina aciindi cakuti cigwisye mazina aamutuni kuzwa mumvwiki yamazuba aali ciloba. . . . nokuba akataa bulelo bwa Loma, oomo milaka yakazwa kuci Latini mwiicijanwa mazubaano,even at the very heart of the Roman Empire, where languages that have derived from Latin prevail, cikombelo cakazwidilila buyo katalaa kukomba mituni kwiinda mukulibikkila mazuba obile (makkii) aamvwiki yabu Juuda abuna Kristu antoomwe, mazuba aa Mujibelo (kuti nje nsabata) abwa Nsondo (kutimbuzuba bwa Simalelo). Impuwo yamituni yakalaa nguzb kapati muzisi zyakli mumbalaa Bulelo bwa Loma, oomo Buna Kristu mubwakasika mumyaka yakatobela kumbele. Milaka ya Bakuwa,ba Dutchi, ba Bretoni, ba Welshi, aba Cornishi, njemilaka ilikke akataa cooko ca Bukuwa eeyo iicijsi mazina aamituni kaawulikidwe mazuba aamvwiki, alimwi icaambaulwa mumasena oomo Buna Kristu mubwatakajisj mpuwo mumisela mitaanzi yamusela wesu, eelyo mvwiki yuulikidwe mazina aamituni niyakacili kuyaa kuyambikila atalaa nyika. Kunyina akataa milaka eeyi mulaka wakazyila kuci Giliki nokuba ci Latini, eeyo milaka iiswaangene kapati acikombelo. Eeci ncintu cili masimpe ncobeni amumilaka imwi iicijisi mazina aamituni mubuzuba bomwe nokuba obile aamvwiki yabuna Kristu abuJuuda— milaka yaci German,ci Gaelic, ci Danish, ci Norwegiani, ci Icelandi, ci Swedishi, ci Finnishi, ci Hungaria, aci Albani.4
Ncenciceeci milaka minjaanji mazubaano nciyakawulika buzuba bwakaindi bwa “Mujibelo”kuti bwiitwe kuti “Nsabata”abuzuba bwakaindi bwa “Nsondo” kuti bwiitwe kuti “buzuba bwa Simalelo.”
Kumwi kuvwuntauzya kwakatondezya kuti kusikila mumilaka iili makumi cisambomwe ayosanwe, mazuba aamvwiki akawulikwa mazina aabaleza bakombwa mituni bansiku bali ciloba—Zuba, Mwezi, nyenyezi zya Mars, Mercury, Jupiter, Venus, a Saturn. Alimwi cilengwa cakwiituluka mazuba kubelesya mazina aaya lino ciliyambukide kapati muzyooko oomo Buna Kristu mobulaa mpuwo kapati.
“Mipailo yakupailila baleza bamituni yakali cibeela cakukomba mimuni yamweenya wakujulu.”
Robert L. Odom, Sunday in Roman Paganism, p. 158.
Taceelede kuba cintu cakufubafuba , nokuba boobo, kweezyeezya kuti kubambilila mazuba aamvwiki kwakazyila kuba Hebulayo nanka bana Kristu. Mangwalo Aasetekene alayubununa kuti bamaJuuda bansiku bakali kubalila mazuba aabo kubelesya myeelwe, kumwibuzuba bwa cisambomwe abwaciloba kabwiitwa kuti “buzuba bwakulibambila” a “buzuba bwa Nsabata” kaatobelene oobo .
Mabbuku aasandulula mabala azimwi zilembedwe zilazuminana kuti mazina aamazuba aajanwa mukkalenda akazyila kubantu bakomba mituni .5
Alimwi mbuli mbutwaamba kale: mvwik yuulikidwe mazina aamutuni tiiyakazyila kumvwiki yamu Bbaibbele pe. Yakazyila kukukomba mituni. Cikombelo cakasoleka kapati kusisikizya kasimpe aaka kwiinda mukucinculula mazina aamvwiki alimwi mukucita boobo, cakazwidilila asyoonto buyo.
Matalikilo aa Mvwiki ya Mituni
Imwviki yamazubaano ilaa mazuba mbweenya mbuli mvwiki yamu Bbaibbele. Pele, mbuli mbutwatondezya, mazina aamvwiki eeyi, abweende bwakuzinguluka kwamvwiki , tiizyakazyila kumvwikiyamu Bbaibbele pe. Zerubavel ooyo waambwa kale mucibalo eeci, wakati, “Icikombelo cakasala caali kuzumanana kutobela mazuba aali ciloba aamvwiki yabu Juuda. Eeci tacili cintu cakusobanina pe; calo nicakasala kutobela mazuba mbwaakali kuzinguluka mubulelo bwa Loma kaala mvwiki yamazuba lusele .” Tulabandika aakale zinjaanji zijatikizya makani aaya, pele lno atumvwisisye kuti mvwiki yamazubaano tiiyakazyila kumvwiki yamu Mangwalo. Pele, yakazyila kukukomba mituni akukonzyanisyigwa bulamfu kumvwiki yamu Bbaibbele ooko nkoyatakazyila.
Kkalenda lyababezedwe akasamu ku Mazyiba aakusambila ookwa Titusi ku Loma.
Imvwiki yamituni ilaa musela wayo wiigaminina ilikke, kakwiina kujatikizya Mangwalo. Eelyo mvwiki yamituni niyakaswaangana akutalika kuzuminwa mukkalenda lina Juliyasi, kwakaanzwa mvwiki mpya iila mazuba aali ciloba eeyo yakali kutalikila Mujibelo! Bikkila maanu musa kuti,mbuli mukonzyanyo ooyo wa kkalenda lya “kasamu”eelyo lyakajanwa kumazyiba aakusambila ookwa Titus, lyakabambwa mumunzi wa Loma mu A.D. 81. Mpolili atala kuli baleza bamituni bali ciloba, kabeendelana amazuba aamvwiki. Leza mutni mutaanzi uutondezyedwe ngu Saturn. Walo ujisi sikela nkaambo wakali kulanganyigwa kuti ngu “leza wabutebuzi”.
Mutuni uutobela wakali leza wabuzuba bwabili bwamvwiki, ngu Sol, naa mutuni wiiminina zuba, kasamide mushini wamumuni. Buzuba bwatatu bulaa leza mukaintu, Luna, kasamide mushini wakapapa kamwezi. Baleza bamwi balatobela mumulongo mbuli butobelana mazuba ngobawulikwa: Mars, leza wa nkondo, kasamide ngowani; Mercury, kasamide ngowani ilaa mababa alimwi kajisi ankoli iizambaidwe nzoka zyakafwalwa; Jupiter, ajikumbatide mipeni iikoay ndabo mbuli cilengwa cakwe; mpoonya kumamanino, mubuzuba bucaalizya bwa leza waluyando mukaintu, Venus.
Eeci ncecisalazya ncobeni kuti mvwiki yamazubaano tiiyakazyila mu Mangwalo, nkaambo aciindi eelyo niyakatalika kubelesyegwa mu kkalenda lina Juliyasi, yakali kutalikila mubuzuba bwa Saturn akumanina mubuzuba bwa Venus, Bwasanu. Mukya kwaciindi yakacincululwa alimwi mvwiki kuti italikile mu Nsondo akumanina Mujibelo.
Mvwiki Ntaanzi Iina Juliyasi
Kkalenda lina Juliyasi lyakacili lipya eelyo Mufutuli naaksika atalaa nyika. Baloma kutaanguna bakali kubelesya kkalenda lyabulelo bwa Loma, eelyo mbuli lyaba Hebulayo, lyakali kubelesya zuba amwezi antoomwe kubalila ciindi amazuba.
Makkalenda aaBulelo bwa Loma akayeeme kuzibeela zya mwezi uubonwa ameso. Bapaizi bakomba mituni bana Loma, baitwa kuti ba pontiffu, mbibakalaa mulimo wakweendelezya kkalenda. . . .
Kusikila kuciindi ca Julius Cæsar, myezi tiiyakacili kweendelana aziindi zyamwaka. Nkabela Julius Cæsar wakabelesya nguzu zyakwe zyabu pontifex maximus (mupaizi mupati) akubambulula kkalenda eelyo lyakatalikide kukatazya kubalila alimwi lyatakaluleme.6
Julius Cæsar wakatamba Sosigenes, syaazyibwene wazilengwa leza zyamumweenya waku Alexandria kuti ajane nzila mpya yakubalila ciindi.
Sosigenes wakasala kuti ilikke nzila yeelede njakusiila limwi kkalenda libelesya mwezi. Myezi yakeelede kutobelana kiitobela ziindi zyamwaka, alimwi wakasala mwaka wakuzunguluka kwazuba, mbuli mukkalenda lyaku Ijipita . . . Cintu ncaakalangene kufumbwa muntu wakali kubambulula kkalenda cakali cakuti, kwakanyina nzila yakucinca myezi pele kiiceendelana a zibeela zya Mwezi antoomwe a ziindi zyamwaka. Icakali cintu ciyandika kusiila limwi nzila yakaindi yakubalila ciindi akubamba kkalenda lilyeendelezya.7
Ikkalenda lyabakomba mituni, libelesya buyo zuba lilikke, lyakaulikwa zina lya Juliyasi, ooyo wakalaa mulimo wakulazyika ansi kkalenda libelesya mwezi lya Bulelo bwa Loma.
Eelyo kkalenda lipya lyakaitwa kuti ndikkalenda lina “Juliyasi” nkaambo lyakaanzwa muciindi ca Julius Cæsar. Mu 45 B.C.E., mazuba aali 90 akasanganyigwa ku kkalenda kutegwa eelyo kkalenda libaa myezi yeendelana aziindi zyamwaka. Pele aawa mpaali kasimpe keni bantu naji nkobawuntuluzya. Eelyo kkalenda lipya lina lyakalaa mvwiki iizinguluka kakwiina kulekezya . . . pele mvwiki zyalyo zyakalaa mazuba aali lusele! “Makkalenda mataanzi aana Juliyasi taakali kweengwa mbuli mbotucita mazubaano, pele mazuba akalibikkidwe mumulongo, alimwi mazuba aamvwiki akawulikidwe mabala A kusikila ku H.”8
Aaka nkasimpe kakonzya kujanwa mumalembe aamisela amumayake aansiku. Ncobeni kufumbwa kkalenda lina Juliyasi lyansiku, liitwa kuti fasti, alimwi liciliko mazubaano, lilaa mvwiki ilaa mazuba lusele. Kuyungizya boobo, woonse makkalenda aamusyobo ooyo, azyila kuciindi ca Cæsar Augustus kusikila kuli Tiberius Cæsar, nanka kuti kuzwa mumwaka 32 B.C.E. Kusikila mu 37 C.E. Eeci nciindi cilamfu kapati kwiinda buumi mbwaakapona boonse Mufutuli Yahushua naakali anyika. Imvwiki ilaa mazuba aali lusele iina Juliyasi, yakali kubelesyegwa aba Loma mubuumi bwa Yahushua. Njekkalenda eeyo njibakali kubelesya aabo basikalumamba baciLoma aabo bakatumidwe kugatela ku Palestaini. Aawa lino mpampawo mpotujanina kaambo kakondelezya: Kwakali makkalenda obile aakazyibidwe kale akataa mabaJuuda mubuumi bwa Yahushua:
Kkalenda libelesya zuba luzutu lya BaLoma aabo bakazundide bana Isilayeli, kalilaa mvwiki yamazuba aali lusele iizinguluka lyoonse kakwiina kulekezya; alimwi a,
Kkalenda litobezya mwezi-azuba lyaku Malengelo, eelyo lyakajokolosyegwa mumusinzo wa Kulonga, kalilaa mvwiki yamazuba aali ciloba alimwi kayiinduluka kutalika mu buzuba bwa Mwezi Mupya .
Ndilili kkalenda webo ndyoyeeyela kuti bamaJuuda ndibakali kubelesya muciindi eeco? Cilakondelezya kubona kuti bunji bwazilembedwe eezyo zyakavwukkulwa ku Lwizi lwa Munyo zijisi nzila zinjaanji zisoleka kuswaanganya mazuba aamakkalenda obile. Eeci cilikke buyo ciyubununa kuti kwakali nzila zyobile zyamakkalenda aakubalila ciindi munyika ya Palestine aciindi eeco. Ncintu citupa bumboni bwakuti bamaJuuda bakali kubelesya kkalenda liimpene kwiinda leelyo ndibakali kubelesya basimalelo babo.
Aaya makomwe aakkalenda litaanzi lina Juliyasi atondezya myezi kuzwa mu Kasangalubwi kusikila mu Nalupale. Mabala A kusikila ku H akali kwiiminina mazuba aamvwiki. Eeci ncecisalala kulibonya atalaa makomwe aaya, akutondezya kuti mvwiki iina Juliyasi yakalaa mazuba aali lusele.
Kkalenda lina Juliyasi lyakali kkalenda lyabakomba mituni alimwi libelesya zuba luzutu. Kkalenda lina Gregory eelyo libelesyegwa mazubaano, alyalo mbweenya, ndakukomba mituni alimwi libelesya zuba luzutu. Lilakonzyanya akkalenda layabakomba mituni, libelesya zuba, lina Kuliyasi, alimwi kunyina nokuba asyoonto aawo mpolikonzyene a kkalenda lya Bbaibbele lyeendelezyegwa aamwezi azuba lyokwa Yahuwah.
Zilembedwe atalaa Zyuumbwe
Zintu zyakalembwa atalaa zyuumbwe abana Kristu zijisi bumboni bwakuti banaKristu bataanzi bakalaa luzyibo lwa kkalenda lina Juliyasi akkalenda lya Bbaibbele, alimwi kwiimpana kwa makkalenda obile aaya. Aboobo, tacili cintu cikatazya kwaamba kuti bakasalide kukomba kababelesya kkalenda lya Bbaibbele mbweenya mbubakali kubelesya kkalenda lina Juliyasi kucita makwebo kumisika. Mucilembedwe mutwe wakuti Inscriptiones Latinæ Christianæ Veteres, Ernst Diehl wakalemba cakalembedwe atalaa cuumbwe citobela eeci kuzwa mu 269 C.E.:
Munguzu zya Claudius a Paternus, mubuzuba bwa Nones bwa November, mubuzuba bwa Venus, amubuzuba bwa 24th bwa mwezi uutobezya mwezi uulibonya ameso, Leuces wakabikka [ciibalusyo eeci] kubikkila mwanaakwe uuyandwa musimbi Severa, akubikkila Muya Uusalala Wako. Wakafwa [kalaa myaka yakuzyalwa] iili 55, amyezi iili 11 [a] mazuba aali 10.9
Eeci ncecilembedwe cimwi akataa zyoonse zyansiku zyabuna Kristu zilembedwe atalaa zyuumbwe zijanwa mumunzi wa Loma alimwi cilakondelezya kuzyiba nkaambo cila anzila zyobile zyakubalila mazuba! Buzuba bwa “Nones” bwa November bwiiminina Vwumbi Pati 5. Mumwaka ooyo, oobo buzuba bwakasika muli bwa 24th bwa mwezi uutobezya mwezi uubonwa ameso, oobo bwakeelede kuba “Buzuba Bwabili” mu mvwiki ya Bbaibbele.
Eeci ncintu ciyandika kapati nkaambo kuti “Buzuba Bwabili” mumwezi ooyo kabuli bwakasika muli Bwasanu, nkokuti buzuba bwaciloba—alimwi bwa Nsabata—bwakaswaangana abuzuba bwakukomba mituni bwa Wednesday naa “buzuba bwa Mercury”!
Basicikolo baJuuda balazumina
Kwaciindi cilamfu loko, kukomba kwa baJuuda Mujibelo kwakali kutamininwa kuti “kutondezya” kuti Mujibelo nje Nsabata yamu Bbaibbele. Pele eeco kunyina acimbi pe pele manjezyeezya aabuntu: BaJuuba bakomba Mujibelo. Aboobo, Mujibelo nje Nsabata nkaambo ndendilyo baJuuda nobakomba.
Nkaaka kasimpe keni, basicikolo baJuuda balizyi kabotu kuti Mujibelo teesyi Nsabata yamu Mangwalo pe. Nzyeezyo zitobela zyakalembwa abasicikolo baJuuda, kabazuminide ncobeni.
Mulugwalo ndwaakalembwa kuli Dr. L. E. Froom, mubuzuba bwa Mulumi. 20, 1939, [Mwiyi Louis] Finklestein [wa Cikolo Cabuleza caba Juuda ku Amelika] wakazumina cakumaninina kuti, “Ikkalenda lyamazubaano lya baJuuda lyakabambwa mumusela wane.” Maimonides abamwi baJuuda babalila ciindi balazuminanan kuti kkalenda lya baJuuda lyamazubaano liyeeme luzutu “kubweende bwa zuba amwezi, pele kkalenda lyamasimpe lyakasiigwa kumbali. ”10,11
Maimonides (1135-1204), mwiyi, musongo alimwi musilisi.
Mwezi Mupya ucili, alimwi Nsabata ayalo kumatalikilo, yakayeeme kubweende bwa mwezi uulibonya . . . Kumatalikilo, Mwezi Mupya wakali kusekelelwa munzila njeenya mbuli Nsabata ; mukuya kwaciindi wakatalika kucesyelwa bulemu kumwi Nsabata yakatalika kuba buzuba bwabupaizi buyandisyigwa akataa bantu, buzuba bwakulizeeza akupegwa malailile, buzuba bwaluumuno akusekelela mumoyo.12
Lno Nsabata mbuyakaba buzuba buyandisyigwa bwakulisetekanya alimwi amazuba aali ciloba naakatalika kuyandisyigwa, imvwiki yakayaamunwa kuzwa kumwezi nkuyakayeeme kusaanguna . . . . .13
Myezi yamwaka yakali kweendelezyegwa amwezi, alimwi yakali kutalikila mumwezi mupya (hodeshi, eeco caambilizya kuti “mwezi.”) Kuzwa muciindi ca Bami bamu Bbaibbele, mwezi mupya wakali kusekelelwa mumazuba obile aamapobwe (I Sam. 20:24-47.)14
Amulangisye ncaakaamba Mwiyi Finklestein atala aawa kuti nkuzumina caantangalala kuti kkalenda lyaba Juuda lyamazubaano liliimpene kuzwa kuli leelyo lyakali kubelesyegwa kuutaninga sika musela wane alimwi Maimonides uya kumbele kwaamba kuti kkalenda litaanzi “lyakalazyikwa ansi.”
Eeco cakacitika boobo nkaambo kakupenzyegwa kwa cikombelo cina Kristu citaanzi kwakali kucitwa acikombelo(Cikombelo ca Katolika) eelyo nicakabaa nguzu mumusela wane. Alimwi bamaJuuda bakalaangulukide mumakani aamusela aaya, kabalizuminina kuti bakalicinca ncobeni kkalenda nkaambo kakudyaamininwa akutundululwa kapati.
“Mubulelo bwa Constantius (337-362) kupenzyegwa kwa baJuuda kwakaindila cakuti . . . akwalo kubamba kkalenda [kwakali] lesyedwe pele buyo kuti koyanda kupegwa cisubulo cicisa ncobeni.”15
Kwaambilizya mwezi mupya kwiinda mukulangilizya mwezi mupya, alimwi amwaka mupya nocisika ciindi camalubaluba (munyika ya Palesitaini), inga kwacitwa buyo aba Sanihedulini. Muciindi ca Hillel II [mumusela 4th C.E.],a Mweendelezi wamamanino waba Sanihedulini, baLoma bakakakasyila limwi ciyanza cakubalila myezi. Hillel II wakacaazya buyo kusinikizya bantu kuti batalike kubelesya kkalenda eelyo ndyaakabambulula , aboobo munzila eeyo wakazumizya ba Sanihedulini kuti batalike kubamba makkalenda aazya mumyaka iitobela yoonse.16
(Kutegwa ubale zinjaanji, kobala cilembedwe mucibalo eeci: Constantine I a Hillel II: Balombwana Bobile Bakeena Nyika Yoonse .)
Basicikolo Bakatolika Balazuminizya
Muswaangano waku Nicæa ucilangwa kuti ngomuswaangano uulaa nguzu kapati wakakkedwe acikombelo.
Cintu cikondelezya ncakuti, basicikolo ba Cikombelo ca Katolika balazumina kakwiina kumamanya kuti balo mbibakacinca kkalenda eelyo lyakabaa mpuwo akusungilizya buzuba bwakukomba akataa bana Kristu. Eeco cintu cakacitikila ku Muswaangano waku Nicæa inga cafwiinsyigwamubala aakuti:
Heinrich Graetz mubbuku lyamutwe wakuti History of the Jews, eelyo lyakasimbwa a Mbungano ya Bulembi yaba Juuda ku Amelika mu 1893!
Inyika yakabona kusikila ciindi cino imbungano mpati yaku Nice [Nicæa], kiiyendelezyegwa amyaanda yaba bbishopo abapaizi, amuleli wacisi kali kumbele lyabo. Bana Kristu bakayeeya kuti basekelele kuzwidilila kwamuswangano ooyo, pele bakaindizya buyo kuubaula, kupyopyonganya akutamvwana akataa muswaangano ooyo. Nkaambo mpeenya aciindi eeco, nicakaambilizya nguzu zyaco atalaa bupaizi anyika, kwakacaala kucinyina ciimo citaanzi . . . Kumuswaangano waku Nice kufumbwa kooze kakali kujatanya Buna Kristu acisyikonkubwaazyalilwa, kakakoswedwa limwi. Ipobwe lya Isita kusikila ciindi eeco lyakali kusekelelwa aciindi comwe a Pasika wabu Juuda, alimwi ncobeni mumazuba aakali kubalilwa aba Synhedrioni [Sanihedulini] baku Judæa kuti lisekelelwe; pele mumyaka iizya kumbele lyakali kunoosekekelwa kaliyaamukide kuzwa ku kkalenda lya baJuuda , “Nkaambo ncintu ciinda kufuubaazya kuti eeli pobwe liinda kusetekana atalaa mapobwe woonse, kuti swebo katucitobela zilengwa zya baJuuda. Aboobo kuzwa ciindi cino swebo atuyaamukile limwi kuzwa kubantu basesemya aaba; nkaambo Mufutuli wakatutondezya nzila iimbi. Inga caba cintu cakubula maanu kuti baJuuusa nibali kunga babbodoola kuti swebo tatukonzyi kusekelela Pasika kakwiina kugwasyigwa amilawo yabo (yakubalila ciindi amazuba ).” Aaya majwi aambwa kuti akazyila ku Muleli Constantine . . . [alimwi akaba] milazyo yeendelezya Cikombelo kuti cisale cakucita abaJuuda.17
Kunyina kudonaika kuti micito ya bamabbishipo Bakatolika baku Loma ku Muswaangano waku Nicæa ncecintu cakagaminina kucinca kkalenda lyabupaizi mukukomba kwaba Juuda abana Kristu baapositolo. Umwi uubalila ciindi, David Sidersky wakasandulula kuti, “Tiicakacili kukonzyeka muciindi ca Constance ku belesya kkalenda lyakaindi .”18
Mumyaka yakatobela, baJuuda bakanjila “mubutale amumulilo.” Baleli banaKristu [ba Loma wabupoopo] bakakasya baJuuda kubalila ciindi akubamba kkalenda, alimwi bakalesya akwaambilizya mapobwe aamazuba. Graetz wakati, “BaJuuda [aabaapositolo bana Kristu] bakacaala kabadonaika akwiingaila nkaambo kamilazyo yabupaizi: akutazyiba kabotu mapobwe aabo naayelede kusika.” Cintu cakatobela waawo ncakuti kubalila mazuba akubamba kkalenda lyaba Hebulayo wakaba mulimo wakacaala mumaanza ookwa Hillel II alikke.19
Milazyo yaku Nicæa, “yakajaya Tempele lya Mulawo ku Judea,” mbuli mbulyakabede, alimwi amilazyo yansiku yokwa Mozesi yakali kululamika akweendelanya bweende bwa mwezi azuba, akubikka mucibaka cayo akubalila ciindi ciyeeme kubuzuba bweelene abusiku, mpoonya kuzwa waawo mwezi uuzwide kumweka wakali kutobela wakasalwa kuba ngo mwezi wa pasika. Kuzwa ambaakani aciindi eeyo, cikombelo ca [Katolika] cakalibambila kkalenda lyaco akulibikkila pobwe lyaco lya Isita. Ncintu cuubauba kwiide kulangila atala nciwakali kwiiminina ncobeni Muswaangano waku Nicæa alimwi ancociiminina eeco kunzila yakubalila ciindi akataa baJuuda, nkaambo nokuba kuti cikombelo cakali kuyandisya kuyaamuka kubalila ciindi kwaba Juuda, akutobela pobwe likonzya kusezyegwa, pele mukuya kwaciindi, kwakalibonya kuti mapobwe aaBuJuuda abu Katolika akali kutalikila kubalilwa aciindi comwe – . . . ciindi nobweelana buzuba abusiku.20
“Kutegwa akamantanye Bakomba mituni a Bana Kristu, Loma, katandila makanze aakwe mbuli lyoonse, wakabweza ntaamu yakuswaanganya mapobwe aabana Kristu amapobwe aa Bakomba mituni, alimwi, kwiinda mukupelengusya kubalulula akubambulula kkalenda , cakalibonya kuti tacili cintu cikatazya kuswaanganya Kukomba mutuni a Buna Kristu – oobo lino bwakanjombede mukukomba mituni . . . kuti bajane mumaanza akweendela antoomwe.”
Alexander Hyslop, The Two Babylons, p. 105, emphasis supplied.
Basicikolo Bakatolika balaazyi kabotu makani aaya. Ncenciceeci ibbuku lilaa mutwe wakuti American Catholic Quarterly Review ncilyakasimba kaambo kaambilizya kuti: “Insondo…ncintu cakalengelezygwa a Cikombelo ca Katolika kakwiina bumbi pe.”21 Nanka bulembedwe mubbuku lilaa mutwe wakuti Ecclesiastical Review :
“Balo [Basikutongooka] bayeeya kuti mulimo wabo kubamba Nsondo akwiisetekanya. Nkaambo nzi? Nkaambo Cikombelo ca Katolika mbocibaambila kuti bacite oobo. Kunyina akaambo kambi pe . . .Kubamba Nsondo aboobo mulawo wabupaizi wiimpene kumulawo wabulemu bwakujulu wakubamba Nsabata . . . Ooyo wakabamba mulawo wa Nsondo. . . Ncikombelo ca Katolika.”22
Eeci ncintu ciyandika kapati nkaambo cipa bumboni akutondezya kuti Nsondo tabuli buzuba oobo naakabuka kuzwa kubafu Mufutuli Yahushua. Nokuba kuti babamba Nsabata-Mujibelo lyoonse basiminide kwaamba kuti mulawo wane uciliko alimwi kunyina makani ku Mwami Yahuwah kufumbwa buzuba oobo muntu mbwasala kuti akombe, bunji bwabantu bakomba mu Nsondo balauntuluzya kutaminina kwamusyobo ooyo akwaamba kuti, “Ime ndakomba kufumbwa abuzuba mazuba woonse.”
Ooku kutwanga kuli boobo kuyeeme mukbula luzyibo. Cintu citaanzi ncakuti, mulawo wane tawaambi buyo kuti kweelede kukomba mubuzuba bwaciloba. Ulaambilizya akuti takweelede kubelekwa mulimo mubuzuba bwaciloba, mulimo weelede kucitwa mumazuba aali cisambomwe amvwiki. Kuyungizya waawo, kaambo kapedwa kukomba mu Nsondo kasimpidwe mukutwanga kwakuti Nsondo mbobuzuba naakabuka kuzwa kubafu Yahushua. Nokuba boobo, mbuli mbotwabona kale, Mufutuli taakali kukonya kubuka kuzwa kubafu mubuzuba oobo. Buzuba bwa Nsondo tabukwe ncobwiiminina mubupaizi nkaambo nciyanza ca Cikombelo ca Katolika caku Loma, mbweenya mbuli mbubakazyi lyoonse .
Mulembi muna Katolika uumwaya milumbe muli sikapepele, Patrick Madrid.
Abalo basicikolo ba Katolika balizyi masimpe aaya. Patrick Madrid wakali mulembi wa Katolika waku Amelika, uukobelela cikombelo, alimwi uumwaya milumbe muli sikapepele. Mubuuba bwa Mukazi Maziba 5, 2006, Madrid wakalaa mulimo ku EWTN, Ŋanda Yaluwo ya Katolika Munyika. Lino nikwakali ciindi cakwiingula “kufumbwa mubuzyo” muli sikapepele, umwi wakali kuswiilila wakatumina luwaile akubuzya mubuzyo. Mukwaakwe wakmuntu ooyo wakali kutumina luwaile wakamwaambide kuti Cikombelo ca Katolika cakacinca buzuba bwa Nsabata kuzwa Mujibelo kuya mu Nsondo. Madrid wakapa bwiinguzi “busendekezya”zyabukatolika kuti alulamike kaambo kakuti lino tacicili cintu ciyandika kukomba mu Nsabata yamu Bbaibbele, eeco cakayubununa kuti walo wakalizyi kale makani aamisela yoonse aceeco cilembedwe mu Mangwalo. Walo wakati:
Eeco ncaatakamvwisya mukwaakwe ncakuti Cikombelo Cakatolika tiicakacinca mulawo wa [Nsabata]. Cikombelo ca Katolika cicibamba mulawo wakubamba Nsabata akwiisetekanya, pele cicita cintu eeco mubuzuba bwa Simalelo , alimwi abalo bana Kristu bataanzi bakasezyela kubamba mulawo ooyo kuzwa Mujibelo kuya mu Nsondo.
Cintu citaanzi ncakuti, nkaambo kwakaba kwaandaana akataa zintu ziyandika kutobelwa mu Cizuminzo Cakale: zipaizyo azizuminano zya Mozesi eezyo zijatikizya kukomba mu Nsabata akupaizya banyama, azimwi mbuli zyeezyo. Alimwi bakali kuyanda kutondezya kuti Buna Kristu buliimpene kuzwa ku buJuuda. Bwakazyila ku BuJuuda, pele bwakaliimpene kuzwa kuli mbubo. . . . . Kusekelela kubuka kwa Simalelo alufu Lwakwe mubuzuba oobo naakabuka kuzwa kubafu ncintu cilobonya kwiinda kululama.
Acimwi cintu ncotweelede kwiibaluka ncakuti, kkalenda lyesu ndyotutobela, kusanganya aba SDA, talili buyo kkalenda lyakabambwa a Cikombelo ca Katolika, pele ndikkalenda liyeeme kumwaka uutobezya zuba luzutu, kutali mwaka uutobezya mwezi. Alimwi kkalenda lya BaJuuda eelyo lyakali kubambwa muciindi ca Kristu litobezya kkalenda libelesya mwezi uubonwa ameso, eelyo kkalenda ndifwaafwi kwiinda kkalenda litobezya zuba luzutu.
Aboobo cintu cizilula maanu ncakuti, abalo ba SDA lwabo tabakombi mubuzuba bwa Nsabata bwini oobo bwakali kukomba bana Kristu baciindi ca Kristu, nkaambo oobo buzuba buli mazuba manjaanji kwiimpana [kuzwa ku] kkalenda litobezya mwezi .23
Eeci ciiyo coonse ncipati kwiinda kuzwangana akataa Mujibelo a Nsondo. Cijatikizya nzila yabupaizi bwalweeno yoonse: kukomba mituni / kukomba zuba kakuzundana anzila iisalala ya kukomba kwamu Bbaibbele kwa Singuzuzyoonse.
Nkaambo Ime neekaleta antangalala twaambo toonse twa kkalenda lyamisela kumweembezi wa SDA mweenzuma, walo wakaumuna kwaciindi cilamfu. Kumamanino wakti: “Yebo uliluleme. Pele coonse Leza ncayanda ncakubamba buzuba bwaciloba kufumbwa kkalenda ndyobelesya.”
Ime ndakanyandwa. Kumvwa kaambo kali boobo ncintu cakakazya kufumbwa kaambo nkaakaambide kakuti Taata ulangila ndiswe kukomba mubuzuba bugaminina, buzuba busalidw e.
Zintu zisweekede mu Mangwalo
Kuli kulubizya kucitwa kutandila muntu uuli woonse uubala Bbaibbele. Nkulubila kujani ziindi zinjaanji alimwi taakwe mulandu. Ooku nkubizya kuti, eelyo bantu nobabala Bbaibbele, bacitila boobo kabalisamikide “mizeezo iibavwumbilide kumeso aabo.” Eeyo mizeezo yakazyila muziyanza alwiiyo ndobakayiya alimwi njemizeezo yeendelezya mbobayeeya ambobasandulula zintu nzyobabala.
Bana Kristu bakomba Mujibelo nokuba mu Nsondo nkaambo bayeeya kuti mvwiki mbwiibede mazubaano yakali kuzinguluka lyoonse kuzwa kaindi mumazuba aa Yahushua.
Kunyina nkocilibonya kapati cintu camusyobo ooyu kwiinda mumakani aa Nsabata. Nyika yoonse iliswaangene kubelesya kkalenda lina Gregory kuzwa ciindi ca 1940. Aboobo, ncintu cijanikajanika kuti eelyo bantu nobabala makani aa Nsabata mu Mangwalo, balo beezyeezya kuti aayo makani aamba buzuba bwaciloba mwavwiki yamazubaano: Mujibelo. Ooku nkweezyeezya, kulibide.
Cilikke ciimpene kataa kkalenda lyamu Bbaibbele akkalenda lya mazubaano cijanwa mubweende bwa mvwiki anzila yakupima ciindi iibelesygwa mukkalenda lyomwe-lyomwe. Mbuli mbotwaamba kale atala aawa, kkalenda lyamazubaano lilaa mvwiki iizinguluka kakwiina kulekezya. Eeci caambilizya kuti mwezi omwe utalikila mubuzuba bwiimpene bwamvwiki. Pele kkalanda lya Bbaibbele talili boobo pe. Mvwiki ya Kkalenda lya Mwami Yahuwah yakalikwiinduluka kutalika bupya mumwezi omwe-omwe. Alimwi, kkalenda lyamazubaano eelyo lyakabambwa kutobelezya zuba lilikke, talyeendelani amvwiki nokuba cintu cili buti cijanwa akataa zilengwa leza. Mukwiimpana, mvwiki yakkalenda lyokwa Yahuwah ilijatene kakwiina kulekezya ku zibeela zyamwezi uubonwa ameso.
Kunyina pe kampango nokaba komwe mu Mangwalo aaki kapandulula kkalenda lya Bbaibbele mbolyakali kubelesyegwa nkaambo: lwakali luzyibo lwakazyibidwe abantu boonse. Boonse bantu bakali kubelesya kkalenda eelyo. Tacili cintu ciyandika kupandulula kkalenda lina Gregory ndyomubelesya nkaambo muntu woonse uupona mazubaano ulizyi lwakwe mwini.
Nokuba boobo, kuli nzila zitondezya cintu eeco alimwi zitanteene mu Bbaibbele. Eelyo mulazyo wa Bbaibbele wakuti kaambo atalaa kaambo, mweengwe atalaa mweengwe, aawa kasyoonto, awaalya kasyoonto nuubelesyegwa kuyandaula kasimpe, kutalika kulibonya zintu zinjaanji ziimpene.
Mazuba Mataanzi aa Myezi Mipya
Ibbaibbele lijisi zibeela zinjaanji zyaambilizya misyobo yamazuba eeyo iitajanwi mu Kkalenda lyamazubaano: Myezi Mipya. Cilisalede kuti, kwakali nzila yaandeene yakupima akubalila ciindi yakali kubelesyegwa. Eeci ncecintu cilibonya mumvwiki ya Malenglo mubuzuba bwane: “Mpoonya Elohimu wakati, ‘Akube mimuni mumweenya wakujulu kuti yaandaanye buzuba kuzwa kubusiku; alimwi ayibe zitondezyo zyaziindi zyamwaka, amazuba amyaka . . .’ nkabela kwakaba boobo.” (Matalikilo 1:14, 15, NKJV)
Ibbala lisanduludwe kuti “zitondezyo ” lizyila kubbala lyaci Hebulayo lyakuti owth, eelyo liiminina kuti citondezyo, ciibalusyo, cibonesyo, cikwankwani naa caando. Alyalo bbala lisanduludwe kuti “ziindi zyamwaka” lilaa mulimo mupati. Lizyila kubbala lyaci hebulayo lyakuti mo’ed eelyo lyaambilizya kuti ciindi cigantidwe naa ciindi camwaka, kapati pobwe. Lilabelesyegwa mubbuku lyoonse lya BaLevi / Bapaizi 23, kalyaambilizya mapobwe ookwa Yahuwah: “Alimwi Mwami Yahuwah wakaambila Mozesi kuti, Baambile bana ba Isilayeli, nkabela ubaambile kuti, Kujatikizya mapobwe ookwa Yahuwah, aayo ngomunikwaamba akusetekanya kuti mapobwe Aangu.” (Bapaizi 23:1-2, KJV) Ipobwe litaanzi lilembedwe lyakali pobwe lya Nsabata yabuzuba bwaciloba. Mpoonya amwi aakapedwe akali mapobwe aaciindi comwe amwaka.
“Nkaambo mapobwe aabuJuuda akali kusikila muziindi zyakagantidwe, eeli bbala liyeeme kapati kumapobwe aayo . . . Mo’ed ndibbala libelesyegwa mukwaamba miswaangano yoonse yakubunganina kukomba. Lyakayeeme kapati ku civwuka cakupailila. . . ooko Mwami [Yahuwah] nkwaakali kuswaanganina abana ba Isilayeli muziindi zigaminina kuti ayubayunwide kuyanda Kwakwe. Ndibbala libelesyegwa kanjaanji kwaamba mbungano zyabantu bokwa [Yahuwah] zibungene kukomba .”24
Musemo wakkalenda eelyo ndyaakabamba Mwami Yahuwah ku Malengelo nkweenda kwa mwezi. Muukweenda kulikke, mukonzya kupiminwa ciindi. Mulimo wini wakutobelezya bweende bwa mwezi wakali wakupima akubalila mazuba aasetekene akujulu! “Walo wakapa mwezi mulimo wakutondezya ziindi zyamwaka.” (Intembauzyo 104:19, KJV) Aawa alimwi, ibbala lisanduludwe kuti “ziindi zyamwaka” ndyakuti mo’ed, naa kuti , “mbungano zyabanru bokwa Yahuwah zyakubunganina kukomba.”
Mazuba mataanzi aaMyezi Mipya, akali mazuba aayandika kapati, kubaa mulimo, munzila yakubamba ciindi yamu Bbaibbele yoonse nkaambo akali mazuba aayendelezya matalikilo aamyezi amatalikilo aamvwiki. Nkaambo buyo kakuti ootu ntwaambo tutazyibidwe kubana Kritsu banjaanji, eeco tacaambi kuti basicikolo bana Kristu tabaazyi makani aaya abalo pe:
Mwezi wakali cibeela cakupima ciindi eeco cakayeeme ku mwezi uulibonya ameso. Ibbala lyaci Hebulayo liiminina “mwezi” lyakali kwiiminina akuti “mwezi” . . . Kaambo kakuswaanganya mwezi amwezi uulibnya ameso nkakuti matalikilo aamwezi lyoonse akali kutalikila mumwezi mupya. Mwezi wakali kubambwa kabootu-kabotu abantu bamu Bbaibbele. Eelyo niwakali kulibnya mbuli kapapa, wakali kutondezya kuti watalika mwezi mupya.
Mwezi mupya ulaa mazuba aali 29. Aboobo, kapapa kamwezi kakali kutaanguna kulibonya kakali kulibonya mazuba aali 29 nokuba aali 30 kawiindide mwezi mupya wakainda. Zimwi ziindi kapapa kamwezi tiikakali kulibnya nkaambo kamakumbi. Pele eeci cakali kulekelwa kuba boobo kuti mwezi mupya inga kutalaa mazuba aayindilila aali 30 kuzwa niwakainda mwezi mupya. Eeci ncecintu cakalesya kwiimpana kapati mukkalenda.25
Kuzinguluka kwa Mvwiki
Cintu ciimpene mukuzinguluka kwa mvwiki ncecintu ciindide cikatazyide kumvwisisya aakataa bantu aabo basoma kkalenda lyeendelezyegwa amwezi azuba.26 Alimwi, basicikolo bakalizyi kabotu makani aaya, nokuba kuti tiibakakonzya kukambauka milumbe iijantikizya twaambo ootu. Emil G. Hisrch, mucibalo cilaa mutwe wakuti, “Mvwiki: Kuswaangana Kwazibeela zya Mwezi” mubbuku lisandulula zintu lya BaJuuda, walo wakati:
Imvwiki yamazuba aali ciloba iliswaangene aciindi cakuzinguluka kwa mwezi uulibonya ameso, yalo ilaa cibeela cane mukuzinguluka ooko. Zibeela zyone zyamwezi zyakali kubelesyegwa kapati akataa ba Hebulayo abantu bansiku bamwi; pele takuzyibidwe naa yakazyila akataa bantu aabo. Tacili cintu ciyandika kweezyeezya kuti mvwiki yakazyila kuli baku Bbabbuloni, nkaambo ncintu cikonzyeka akwaamba kuti kulangilizya zibeela zyone zyamwezi ncecaasolweda ba Hebulayo bakali kutuntulika munkanda kuti batalike nzila yakulipandawida ziindi zitobela buzuba bwa mwezi mupya muzibeela zyone zilaa maziba aali ciloba . . . Cintu ciyandikisya kwaamba ciyandika mu [Bapaizi / BaLevi 23:15] ncakuti mvwiki zya Pentekkositi zyeelede kuba “zikkwene”(“temimot”) eeco cilaambilizya akuti mvwiki zilakonzya kubalilwa munzila eeyi akunyonganya mulazyo ooyo.
Eeci cintu cakwiinduluka kwaamba cilakondelezya, kutaanguna, nkaambo cilaswaanganya mvwiki yansiku kuzibeela zyamwezi; alimwi cabili, citondezya mbokweelede kubalila mazuba kusikila ku Pentekkositi kakuyandika mvwiki “zikkwene” pele eeco citondezya aanga mvwiki iizinguluka kakwiina kulekezya inga tiiyakonzya kukkwanya kubalila mvwiki zikkwene boobo pe.
Bumboni buli mu Mazuba Aapedwe
Nkaambo buzuba butaanzi bwamwezi omwe-omwe (buzuba bwa Mwezi Mupya) lyoonse bwakali kwiinduluka kutalika mulongo wamvwiki lyoonse, Nsabata yakali kusikila mumazuba ngeenya aamwezi uuli woonse uutobezya mwezi uubonwa ameso. Buzuba Butaanzi bwa Mwezi Mupya bulaandeene, pele mbuzuba bwakukomba. Aboobo, buzuba bwabili bwamwezi omwe-omwe, bwakali buzuba butaanzi kutalika kubeleka milimo. Nokuba mu Kkalenda lina Gregory, tulajana ciindinaciindi mwezi uubalidwe munzila eeyo. Ngooyu mukonzyanyo, Mukubwe Kaangala 2017 wakali mwezi umwi wamusyobo ooyo:
Cilikke cintu ciimpene akataa Mukubwe Kaangala 2017 wakkalenda lina Gregory, amyezi ya Kkalenda litobezya zuba amwezi ncakuti oobu mbobweendwe bwa myezi / amvwiki zyamwezi uuli woonse uujanwa mukkalenda libelesya mwezi-azuba. Nkaambo buzuba butaanzi bwamwezi omwe-omwe bwakali buzuba bakukomba bwa Mwezi mupya, aboobo buzuba bwaciloba lyoonse bwakali kusikila muli bwa 8th, 15th, 22nd abwa 29th bwamwezi weendelezyegwa a mwezi uulibonya mumeso. Eeci ncitu citabilidwe mukasimpe kakuti lyoonse nokwaambwa buzuba bwa Nsabata mu Mangwalo, eeyo Nsabata yakali kusikila mumazuba aayo. Kuyunguzya waawo, kufumbwa nokupedwe buzuba bwa Nsabata bwaciloba, oobo buzuba bulakonzya kujanwa mutumpango tuli mumbalimbali tuswaangene akaambo aako. Alimwi oobo buzuba busikila mumazuba aapedwe atala aawa. Eeci tacili cintu cikonzya kuba boobo mu kkalenda litobezya mvwiki iizinguluka lyoonse kakwiina kuyozya.27
Nsabata Zyakasweeka
“Kufumbwa acibeela ca Bbaibbele aawo mpokwaambwa Nsabata a Myezi Mipya, buzuba bwabili bwamwezi lyoonse bwaambwa kuti mbobuzuba butaanzi bwakubeleka milimo, alimwi mazuba aa 8th, 15th, 22nd a 29th aamwezi ngamazuba aa Nsabata kakwiina kugwisyila nokuba bomwe !”
John D. Keyser, “Bumboni bwa Bbaibbele bwa Nsabata Iibelesya Mwezi azuba .”
Icintu cikondelezya ncakuti, aabo bantu bakatazyidwe kapati kumvwisisya akutambula kasimpe kakuti Mujibelo tiili Nsabata yamasimpe mbabantu aabo bazyi kabotu eeyo Nsabata ncoyeelede kubambwa akwiisetekanya: aabo bakomba Mujibelo balizyi kale. Balo balatwanga kuti, “Leza kunyina nanga wazumizya kuti Nsabata ilubwe! Ncintu citakonzyeki eeco! Aboobo Mujibelo mweelede kuba Munsabata!
Kukazyanya kwamusyobo ooyu nkwabumpelenge. Kuleka buyo kuti Mujibelo inga mwatondezyegwa kuti teesyi Nsabata yamasimpe, pele mu Mangwalo amwalo, Yahuwah Lwakwe waambilizya kuti Nsabata iyoolubwa alimwi Walo nguuyoolomya kulengelezya kuti ulubigwe!
Mushinshimi Jelemiya, walilauka ziyanza zisesemya eezyo zyakanjilauka munzi wa Jelusalema eelyo niwakafumpwa abana Bbabbuloni. Pele nkaambo “Bbabbuloni” ncitondezyo cabupaizi bwalweeno, Jelemiya mukulilauka kwakwe wakaambilizya acishinshimi citondeka kuciindi eelyo luzyibo lwa Nsabata yansiku ntaanzi, nolwakasweeka ncobeni.
Yahuwah wakali nsinkondo: Walo wakamena mukowa wa Isilayeli, Walo wakabbizya mimnzi yabami yakwe yoonse: walo wakadilimuna mayake aakwe alaa nguzu, akuyungizya mumwaana Juuda kulilauka akukweema.
Alimwi wakabanyanga civwuka Cakwe, kubaanga wakali muunda: Walo wakamwaya masena aakubunganina: Yahuwah wakalesya mapobwe aasetekene a Nsabata kuti zilubwe mumunzi wa Ziyoni , alimwi wakasulaika mubukali Bwakwe mwami amupaizi. (Malilo 2:5-6, KJV)
Aawa teesyi abusena alikke mu Mangwalo aawo Mwami Yahuwah mpalailila kuti uyocita kuti Nsabata ikalubwe. Ibuku lya Hosiya alyalo lilatondezya kutasyomeka kwabantu bokwa Yahuwah eakubeelanya kumukanitu ooyo wkaatalika kuvwuula abamambi bwakwe. Mwami Yahuwah ngomwaalumi wabulemu wa basyomi. “Nkaambo Mulengi wako nguukubamba mbuli mulumi wako, Mwami Yahuwah Singuzuzyoonse wamakamu, ndezina Lyakwe. Uusalala wa Isilayeli ngo Munununi wako. Ngonguwe wiitwa kuti Leza wanyika yoonse.”(Izaya 54:4)
Kwiinda mukucengulukila kubukombi bwalweeno, “nabwiinga” ookwa Yahuwah (basicikombelo) tiibakasyomeka kuli Nguwe pe.
Kuli zisyomyo zinjaanji zilibotela zilembedwe mucaandaano cokwa Hosiya. Swebo tulayanda kubala zisyomyo eezyo; tulayandisya kuzyoompolola. Pele zyeelede kubalwa mubwini, alimwi mubwini zyeelede kusinganya boofu bwamoza.
Nobana bangu, amubakombelezye banyoko, nikuba kuti tabacili bakaintu bangu, ambebo nsicili mulumi wabo pe. Amubakombelezye kuti baleke bwaamu bwabo, babuleke buvwuule bwabo. Bataleka kucita boobo, njoobasamununa kuti bakacaale mbubakazyalwa.
Alimwi ndiyooba cita kuti bakabe mbuli cimpayuma, bakabe mbuli nkanda, njoobajazya nyota. Taakwe nenjoobabeda luse bana babo, nkaambo tabasyomeki. Banyina tabasyomeki, aabo bakabazyala bakali kucita zijazya bweeme.
Bakati, “Ndainka kubamambe bangu, nkaambo mbabandipa kulya amaanzi, zisani zyaboya abutonje, mafuta, awaini. (Hosiya 2: 2, 3, 5, KJV)
Cisubulo cabumambi bwakuomba mituni? Bakanyangwa cipego ca Nsabata:
Kuciindi eeco njootondezya bwaamu bwabo kubamambe babo, nkabela taakwe naba omwi uyoobavuna kuzwa kunguzu zyangu.
Njoomanya lutangalo lwabo loonse, mapobwe aalikkala mwezi amazuba aamasabata, aambi oonse ngabasalide. (Hosiya 2:10-11, KJV)
Ïmyezi Mipya”” ilisalazyidwe kuti ijanwa mukkalenda oomo Nsabata a “mapobwe aasetekene” (mo’edim ) mwaakonzya kubalilwa. “Cakali cintu cakuzyibilana abupaizi bwakukomba mituni eeco cakapa kuti cikombelo cabuna Kristu cisweekelwe bwaapositolo busalala. Eeco cakajulwida mulyango kulucengo lwamusyobo uuli woonse ookwa Saatani. Pele mukutabikkila maanu kuyobola kasimpe, abalo bantu bokwa [Yahuwah] bakasweekelwa kasimpe. Eelyo kasimpe kakujulu nokatakkomaninwi mbuli mbokweelede, Mwami [Yahuwah] ulakagwisya; Walo nguulengelezya kuti kalubwe kasimpe aako.”28 Alimwi eeco ncecaacitika ncobeni.
Kutobelezya mvwiki yabakomba mituni kwiinda mukuswaanganya bupaizi anguzu zyamfulumende mumusela wane ncecakaleta kupenzyegwa kuli boonse aabo bakacili kuyanda kulamatila ku Kkalenda lya Bbaibbele. Mbuli Robert Odom mbwaakaamba mumulumbe wakwe wakucikolo ulaa mutwe wakuti, Nsondo mu Bukombi bwa Mituni bwaku Loma: “Kulangikaanga kuli busongo bwakali kweendelezya atalaa bakomba mituni cakuti bwakeendelezya zintu kusikila mvwiki yabakomba mituni yatalika kutoobelwa aciindi ceelede kutegea ciyanza cakukomba zuba ciinda zyoonse citalike akusumpula buzuba bwa zuba kuti bulisetekene kwiinda woonse. Ncobeni eeci tiicakalicitikila buyo aanga nintenda.”29
Ooku kusanduka aasyoonto-syoonto kuzwa kubwaapositolo buna Kristu, kuyoosikila ku Buna Kristu buvweledwe a kukomba mituni, ncecaaletelezya kubula luzyibo kuliko mazubaano mumakani aa kkalenda liluleme lya Mulengi. Mvwiki iizinguluka kakwiina kuyozya ilataaluka kuya musyule lyamusela cakuti, kuyeeyelwa kuti imvwiki iizinguluka kakwiina kuyozya yakaliko lyoonse. Pele masimpe aamatalikilo aa kkalenda lina Juliyasi aajanwa mumisela yaandeene naakalubwa, mpoonya twaambo twamusyobo ooyu twakatalika kubelesyegwa “kutondezya”kuti Mujibelo nje Nsabata yamu Bbaibbele: akuti kkalenda lyamazubaano lina Gregory lilaa mvwiki iizinguluka kakwiina kuyozya ilaa mazuba ciloba, aboobo nkokuti mvwiki zyakali kuzingulukana lyoonse kakwiina kulekezya. Ategwa nkokuti Mujibelo, mweelede kuba nje “Nsabata yabuzuba bwa ciloba” ya mulawo wane.30
Kkalenda lya Kujulu
Muamngwalo woonse, Nsabata ilayandika kapati. Kuzwa ku Matalikilo kusikila ku Ciyubunuzyo, kuli kanweba kagolide, kajatanya kulyookezya kokwa Yahuwah ooko kwakasyomezyegwa kuli boonse. Tacili cintu camaanu kuyeeyela kuti Mulengi, Uulela majulu anyika, kuti taakabikka nzila yakubalila ciindi eeyo muntu naba ni, kufumbwa nkwabede njanga wabelesya nzila eeyo kuti azyibe nobusika buzuba bwa Nsabata. Atuswe ciya aawa; aaka nkaambo kalulamikidwe ncobeni eelyo umwi mweembezi wakali kubamba Nsabata Mujibelo nakaangwa amasilikani aa KGB akuwaalilwa muntolongo mucindi cabulelo bwa Soviet. Kutaanguna, bakamujalila mukaanda kakukkala muntu olikke. Mpoonya aakale wakatuminwa kuntolongo yakusubwidwa kusikila wafwa. Walo wakabambilila kubalila kufmbwa buzuba bwakainda kutegwa azyibe notiikasike buzuba bwini bwa Nsabata. Mukya kwaciindi, wakayimpya kubalila mazuba akusweekelwa ciindi. Kufumbwa naa wakanetuka kwaciindi cikubwene nkaambo kakuumwa akusubulwa, nokuba kuti kwakamucitikila cintu cimwi, tacikwe makani eeco. Kufumbwa caalengelezya kuti alube, kumamanino wakalubila lyo abuzuba bwamvwiki.
Ma nobantu, bakamuseka basikalumamba akutalika kumufubaazya! Bakamusubula calunya. Alimwi walo wakapenga ncobeni mumoyo wakwe. Walo wakali kumuyanda Mwami Yahuwah alimwi wakali kuyanda kumulemekezya. Walo wakali muntolongo nkaambo waakaka kuleka kutobela ncaakali kusyoma. Alimwi lino, taakacili kukonzya kuzyiba kuti mbubuli buzuba bwa Nsabata, hena bwasika kale naa ubeleka mulimo mubuzuba oobo.
Eeci ncecitobela kuti muntu katakwe luzyibo lwa Nsabata yamasimpe a kkalenda lyamasimpe lyokwa Yahuwah lyaku Malengelo. Takuli kuaynda Kwakwe kuti muntu uuli woonse acaale katakwe luzyibo. Alimwi taakasiila ba Adamu a Eve kapepa kasyoonto kakuti balamatike ataa cisamu kutegwa batayimpyi kubalila mazuba. Cintu ciyandisi boobo inga tiicalekelwa kubikkwa mukantu kasyoonto boobo kakonzya kunyonyooka nokuba kupindulwa!
Koibaluka kuti, Yahuwah ngo Sikabumba wazintu Zyoonse. Walo kunyina naakeelede kupa ba Adamu a Eve kakkalenda kalembedwe atalaa kapepa kakonzya kupya mulilo. Walo wakasimpa nzila Yakwe yakupimya ciindi Cakwe muzilengwa leza zyakwe akuzyaanzika mumweenya wajulu ooko nkobakonzya kulibonena ameso boonse bantu kufumbwa nkobakkede atalaa nyika.
Mulimo wamwezi mukkalenda lyabulemu ulisalazyidwe kwaambwa mu Ntembauzyo 104:19 amu Matalikilo 1: 14-15 . Mulimo wamwezi uutacinci ulipedwe amuntembauzyo imwi: “Unokwaanzikidwe lyoonse alyoonse mbuli mwezi, kamboni uusyomeka uuli mujulu.” (Intembauzyo 89:37, KJV)
Mbweenya mbuli mbotali cintu cabusongo kuti Mwami Yahuwah inga wasyomezya kusunga luzyibo lwa nzila yakupimya akubalila ciindi akapepa kakonzya kupya mulilo nokuba kuzauka akunyikila mumeenda, nokuba bbwe likonzya kwaanduka, mbweenya buyo tacili cintu cabusongo kuyeeyela kuti Walo inga walekela kusunga akubalila buzuba Bwakwe bwa Nsabata iisetekene kuli sinkondonyina, Lusifa. Pele oobo mbobweende bwazintu, eeco ncecicitika, eelyo muntu nabwene bumboni bumutondezya kuti tacili boobo, pele kadadanyana kuti Mujibelo nje Nsabata yabuzuba bwaciloba yamu Bbaibbele.
Kkalenda lina “Gregory” lyamazubaano libelesya zuba luzutu, ncintu cakaanzwa apoopo. Lyakapedelezyegwa azina lyakuti Poopo Gregory XIII! Eelyo nilyakataanguna kujuzyigwa akataa bantu, kwakali buyo masi otatwe aakalitambula alimwi aayo akali masi aa Katolika. Amwi masi akalikaka kkalenda eelyo nkaambo kakuba lina Katolika.
Alimwi, kkalenda lina Juliyasi alyalo tiilayakali kwiinda kululama nkaambo alyalo lyakali kkalenda libelesya zuba. Lilikke buzyo kkalenda libelesya mwezi-azuba antoomwe ndelikonzya kuganta ncobeni mazuba aasetekene aamasimpe aakukomba ookwa Yahuwah, mazuba aasalidwe kujulu kuti nziindi zyakupaila .
Ciindi coonse ciyeeme kubweende bwazintu. Aboobo, kuli buyo misyobo yamakkalenda yone. Kufumbwa kbalila ciindi kuyeeme kunzila imwi akataa zitobela eezi:
Nyenyezi: Makkalenda aatobezya nyenyezi ayeeme kubweende bwanyenyezi. Kkalenda lyaba Hindu libelesya kweenda kwa nyenyezi abweende bwazuba mukupima akubalila ciindi.
Zuba: Mumakkalenda aabelesya zuba, mwaka uyaamikide ciindi mumusinzo weenda zuba kuti lizyokele abusena mpolyaatalikila kuzinguluka ziindi zyamwaka, naa mazuba aali 365 days. Ikkalenda lina Juliyasi a kkalenda lina Gregory njemikonzyanyo yakupimya zuba luzutu kubalila ciindi. Mukkalenda libelesya zuba, kunyina pe mvwiki nozyeendelana acilengwa leza cili coonse.
Mwezi: Kkalenda libelesya mwezi liyeeme kuzibeela zyamwezi uulibonya ameso ulikke. Nkaambo kakuti ciindi cakuziguluka kwamwezi citola mazuba aali 354, ooyo mwezi mufwaafwi kwiinda mwaka wakuzinguluka kwazuba ulaa mazuba 365.Mukkalenda litobezya zuba lilikke myezi ilasensela akataa ziindi zyamwaka. Ikkalenda libelesyegwa aba Mozilemu ndikkalenda litobezya mwezi luzutu, ncenciceeco mwezi wa Ramadan ncuusensela kugama musyule mumwaka , kuzw mwaka omwe kuya kumwaka uutobela.
Kkalenda libelesya Mwezi-azuba: Makkalenda aabelesya zuba amwezi antoomwe ngamakkalenda aazwidilide kululama akataa makkalenda woonse aabelesyegwa. Kuzinguluka kwa mvwiki amyezi kuyeeme mubweende bwa mwezi uulibonya, kakuli mwaka uyeeme kubweende bwa zuba. Kkalenda lya Bbaibbele ndikkalenda libelesya mwezi azuba.
Zilembedwe Kujulu
Kasimpe kakatantaana akuvwikkilwa kunsa lucengo amanjezyeezya cakuti ncintu ciyandika kujata camba akubambilila kabotu-kabotu kufumbwa kantu kaambilizya “tumpango twakasimpe” kasweekede. Nokuba boobo, mujulu lizwide nyenyezi kucili zintu zyobile zilaa bumboni zigwasyilizya kuganta kakwiina kudonaika kuti Mujibelo tiili Nsabata yamu Bbaibbele. Eezyo zintu mbuzuba bwakukankaminwa, a Mweengwe wakubalila Mazuba aanyika.
Buzuba bwa Kukankaminwa
Kusiila kumbali woonse manjezyeezya aakuti kuli musena “uutakwe mupati cintu mujulu”, ciindi lwaco, cileenda lyoonse. Ncenciceeco mantu bamazubaano ncobaalilwa kumvwisisya nzila yakubalila ciindi oomo mvwiki mwiitayozyi kuzinguluka. Aboobo, baanka kuyeeyela zintu munzila yakkalenda lyamazubaano akwiibaluka zintu mbweenya oobo.
Ngooyu mukonzyanyo wa Nkondo ya Marathon. Buzuba bwaambwa kanjaanji kuti niyaacitika nkondo eeyo mbwa Ivwivwi 12, 490, B.C.E. Tee wabona kaambo kaliko aawa? Kuli zintu zinjaanji zilaa kaambo mubuzuba oobo. Citaanzi ncakuti, kkalenda lina Gregory tiilyakaliko mumwaka wa 490 B.C.E. Kuyungizya waawo, nokuba kuti kkalenda lina Juliyasi lyakalaa mwezi wiitwa kuti Ivwivwi, oobo buzuba buli musyule lyaciindi kwamyaka iili 450 kalitaninga akusika kkalenda lina Juliyasi!
Camamanino ncakuti, mwezi wa “Ivwivwi” tiiwakaliko mu kkalenda lyaba Giliki mumwaka wa 490 B.C.E. Ikkalenda lyaba Giliki, mbweenya mbuli kkalenda lya bana Isilayeli baciindi eeco, alyalo lyakali kubelesya zuba amwezi alimwi kakuli kwiimpana akataa minzi yaba Giliki. Myezi yamnzi waku Anthens yakali kwiitwa kuti:
Hekatombion
Metageitnion
Boedromion
Pyanepsion
Maimakterion
Poseidon
Gamelion
Anthesterion
Elaphebolion
Munychion
Thargelion
Skirophorion
Kkalenda lyakaindi lyaba Giliki kuzwa mumwaka wa c.a. 1600 B.C.E.
Amubone kuti kunyina mwezi wiitwa kuti “Ivwivwi” akataa myezi eeyi! Ino caamba kuti Nkondo ya Marathon yakacitika mu Ivwivwi 12?
Kubelesya kkalenda libelesya mazuba kalitaninga sika kkalenda lini lilaa mazuba aayo ncibelesyo cilaa mulimo. Ncintu cigwasya bantu bamazubaano kuti bamvwisisye, kweendelanya akkalenda lyamazubaano, eeco cintu nicakacitika ncobeni. Kubalila kuya musyule katubelesya mazuba aakkalenda lyamazubaano ncintu ciitwa kuti kubelesya kkalenda liciyoobambwa kumbelaa mazuba Kkalenda lyamusyobo ooyu ndikkalenda litaaluka kuya musyule lyaciindi nilyatakaninga akubambwa. Nokuba kuti eeco ncintu cilaa mulimo, muntu uleelede kuzyiba nocicitika cintu eeco. Basyomi bamazubaano bakasoleka mazuba manjaanji kubalila mazuba kusikila kuciindi ca Mufutuli Yahushua, kutegwa “batondezye” kuti Walo waakankaminwa muli Bwasanu. Abamwi bakasoleka “kutondezya” kuti Kristu wakagagailwa muli Bwatatu.
Mbulimbutwatondezya kale, zyoonse eezyo nzintu zyobile zitakonzyeki kucitwa nkaambk kakuti woonse mazuba obile aa “Bwasanu” a “Bwatatu” taakaninga sanganyigwa mukkalenda lina Juliyasi. Mumazuba aayo Yahushua naakali kupona atalaa nyika eeyi, kkalenda lina Juliyasi lyakali kubelesya mvwiki iilaa mazuba lusele. Aboobo, kufumbwa muntu uutaminina kuti Mufutuli wakaaba buumi Bwakwe muli Bwasanu nanka Bwatatu, uyaamikide mazuba aayo mukupeekezya kubalila mazuba kujokela musyule kumwi kabelesya kkalenda lyamazubaano pele lyatakaliko ciindi eeco nizyaacitika zintu eezyo.
Cili masimpe nokuba boobo, kuti Yahushua wakakankaminwa mubuzuba bwacisambomwe bwamvwiki. Bapaizi 23 bapede buzuba oobo kuti bwakali buzuba bwa Pasika: “Mubuzuba bwakkumi abwane bwamwezi mutaanzi kumazuba ngu pasika ookwa Yahuwah.” (Bapaizi 23:5, KJV) Mukkalenda libelesya mwezi-azuba antoomwe, buzuba bwakkumi abwane bwamwezi uuli woonse, lyoonse busikila mubuzuba bwacisambomwe bamvwiki. Aboobo, kakwiina kudonaika, Mufutuli, Yahushua wakafwa ncobeni mubuzuba bwakasolweda Nsabata yabuzuba bwaciloba.
Nkakaambo keni aaka basilutwe baJuuda ncibakakumbila Pialto kuti abakompoole maulu aabo balombwana bakagagaidwe, kutegwa bafundilile kuleleenga ampanda akufwambaana kufwa akuzikkwa mbweenya buzuba oobo: “BamaJuuda aboobo, nkaambo oobo bwakali buzuba bwakulibambila, kutegwa mibili itakajaniki kiicili ampanda mubuzuba bwa Nsabata, (nkaambo eeyo Nsabata yakali Nsabata mpati,) bakakombelela Pilato kuti abakompoole maulu alkutibatolwe kooko.” (Johane 19:31, KJV)
Buzuba butobela Pasika tabuli buyo buzuba bwaciloba bwa Nsabata, pele mbuzuba butaanzi bwa Pobwe lya Cinkwa Citakwe Mimena. “Mpoonya buzuba bwakkumi amusanu bwa mwezi ngweenya ooyo ndipobwe lya cinkwa citakwe mimena kuli Yahuwah: mazuba aaliciloba inywe mweelede kulya cinkwa citakwe mimena.” (Bapaizi 23:6, KJV) Mumajwi amwi ooku nkkwaamba kuti Nsabata “iisumpukide”.
Basicikolo banjaanji balazwangana atalaa makani aamwaka nikwakali kukankaminwa nkaambo, lyoonse alyoonse bayandaula mwaka ooyo uulaa buzuba bwa kkumi abwane (14th ) bwamwezi uutobezya mwezi (Pasika wa Abibu 14) oobo bweendelana a Bwasanu bubalilwa kujokela musyule kababelesya kkalenda lyamazubaano pele lyatakaliko ciindi eeco. Kubalila ciindi kubelesya zilembedwe aba Syaazyibwene Banyenyeezi baku Amelika aabo batobelezya zilengwa leza mumweenya wakujulu, ncintu cikonzyeka kutondezya kuti buzuba bwa 14th bwamwezi uutobelezya mwezi uulibonya tiibwakali kukonzya kusikila muli Bwasanu oobo bujanwa kubalila mazuba kujokela musyule lyaciindi kumwaka wakukankaminwa kwa Mufutuli: 31 C.E.31 Aaya masimpe aayobwedwe mumweenya wakujulu, alimwi aakonzya kubalilwa nkaambo taacincide akasyoonto pe.
Yahuwah naatakasiya musela wamamanino kuutazyibide twaambo tulemu boobu. Walo wakabikka mulazyo yabweende bwa nyenyezi kutegwa swebo tukonzye kuzyiba kakwiina kwiimpya akubala bweende akuzinguluka kwa mwezi mumyaka iili 2,000 yakainda! Alimwi oobu bweende bwa mwezi, kuti bwanjizyigw amukkalenda libelesya mwezi-azuba akweezyekwa kukkalenda lyamazubaano, ncintu citondezya cakumaninina kakwiina kudonaika kuti Mufutuli Yahushua, nokuba kuti wakagagailwa mubuzuba bwacisambomwe bwamwezi uutobezya mwezi uulibonya, oobo buzuba tiibwakali buzuba Bwasanu naakakankaminwa.
Eeci ncintu cilaa mulimo ncobeni nkaambo ciyungizya kutondezya twaambo tobile:
Insabata yansiku eeyo yakali kusekelelwa muciindi ca Mufutuli naakakankaminwa tiiyakali Mujibelo;
Buzuba bwakubuka kwa Yahushua— aako kaambo kapedwa kukombela mu Nsondo—tiibwakali Nsondo pe.
Ootu twaambo tobile tilikke tutondezya kulubila kuli mukubalila mazuba aakukomba eelyo muntu nabelesya kkalenda lyamazubaano litobezya zuba luzutu. Mujibelo teesyi Nsabata yamasimpe yansiku iijanwa mu Bbaibbele, alimwi ayalo Nsondo teesyi buzuba naakabuka Yahushua, nkabela oobo tabuli buzuba muntu nayelede kukomba kayeeyela kuti mbuzuba bwakubuka kuzwa kubafu.
Mweengwe Wakupimya Ciindi muNyika
Mweengwe wakupimya ciindi Munyika ngumwi akataa bumboni busesya, oobo butondezya kuti kkalenda lyamazubaano talikonzyi kujana buzuba bululeme bwa Nsabata yamu Bbaibbele. Ooyu mweengwe wakabambwa amuntu mbweenya akkalenda lyamazubaano alyalo. Ncintu cakuliyeeyela mumutwe alimwi ooyo mweengwe wakapindaulwa ziindi zinjaanji mukusoleka kuululamika akujanya mpindu mumakwebo.
Awalo Mulimo waba Syaazyibwene ba Lwizi a Mweenya wakujulu mu makwebo aaku Amelika ulazuminizya kuti ooyo mweengwe ngwakulengelezya buyo kumwi kabaamb kuti:
Mweengwe Wakupimya Ciindi munyika, wakabambwa mu 1884, ulataaluka akataa lwaanje lwa Pacific akutunginizya 180 madigilii kugama kumusanza akunyika atalaa Nyika. Ubikkidwe kulaale amweengwe wa prime meridiani—ooyo uutalikilwa kubalila ciindi wakabikkwa ku Greenwich, England, mu 1852.
Mweengwe wakubalila Mazuba Munyika ubelesyegwa kuba “mweengwe waandaanya”mazuba obile aakkalenda. Eelyo yebo nokosola mweengwe ooyo, inga waba mweenzu wiingaila akataa mazuba! Kuti wakosola mweengwe oouyo kogamika lweendo lwako kuya kumbo, ulacaala musyule kwabuzuba bomwe; kuti wakosola mweengwe ooyo kogama kujwe yebo nkokuti “wapiluka musyule lyaciindi”.
Nokuba kuti wuulikidwe zina eelyo, Mweengwe Wakubalila Mazuba Munyika tuubikkidwe mumulawo pe alimwi masi woonse alaangulukide kulisalila mazuba ngaayanda kutobela. Nokuba kuti ooyu mweengwe wakubalila mazuba ulataaluka kuzwa kunyika kusikila kumusanza, ulazelauka mumbaalaa masi manjaanji kujwe lyacisi ca Russia ansumbu zya Alaska Aleuti.32
Kujwe kwini kwacisi ca Russia ncecooko canyika cili kujwe kwini kulaale kwiinda cooko cakumbo caku Alaska! Kuti muntu walanga buyo Mweengwe Wakubalila Mazuba inga wabona ooyo mweengwe mbuuzeleemba.
Cifwanikiso citondezya Mweengwe Wakubalila Mazuba Munyika, kuuzeleemba atalaa Lwaanje lwa Pacific.
Mazuba masyoonto aakainda, ooyo Mweengwe Wakubalila Mazuba Munyika wakacincigwa mu 2012. Eeco cakaletela kaambo kubana Kristu babamba Nsabata ku Samoa. Hena balo bakeelede kubamba nsabata yabuzuba bwaciloba mpya? Naa bakayaamina ku nsabata njibakazyibide kale, eeco nicakali kwaambilizya kuti, oobo buzuba bupya nobakali kukomba, lino nibwakali bwa Nsondo?
Mweengwe Wakubalila Mazuba Munyikangwakuyeeyela buyo alimwi mweengwe uuzeleemba. Ncintu camasesya kuyeeyela kuti Mwami Yahuwah inga walekela cintu cipati boobo mbuli Nsabata Yakwe kuti iyaamine mucintu cipindululwa mbuli kkalenda lyamazubaano, kwiinda mukuvwoota buyo kwabantu bonjaye.
Ooyu Mweengwe Wakubalila Mazuba ulaa mulimo lilikke buyo kuti yebo koyanda kubalila mazuba kubelesya kkalenda lina Gregory. Nokuba boobo, kuti yebo wabelesya mwezi uubonwa ameso kubalila myezi yako mpiitalikila, a Nsabata, cintu cakabambwa amuntu mbuli kkalenda likonzya kukwamaunwa akupya mumulilo inga tacicili cintu ciyandika. Imwezi wakalengelwa kutondezya ziindi zyakukomba (mo’edim ). Mwezi uliluleme lyoonse kakwiina makani kufumbwa nkwakkala muntu uubelesya mwezi kubalila mazuba.
Kuli Buyo Nsabata Yomwe Iiluleme
Bupaizi bwalweeno, buli mbweenya mbuli lwiiyo lwazilengwa leza lwakweena. Nkuunina bantu akubayiisya zitaluleme kuti nkakasimpe. Mulwiiyo lwazilengwa leza lwakweena amubupaizi bwalweeno, mizeezo iyeeme mumanjezyeezya alimwi mulimo mupati ngwakutondezya kuti eeyo mizeezo ilimasimpe, akulesya bantu kuti balijanine aali kasimpe . Nokuba boobo, kuti manjezyeezya kaataluleme, kunyina mulwi wa “bumboni” uukonzya kululamika kulubila kuti kube kasimpe pe.
Mbweenya buyo acalo cilengwa cilamfu cakwiita Mujibelo kuti ni “Nsabata” tacikonzyi kululama kuba kasimpe. Nkaambo buyo kuti bamaJuuda bamazubaano bakomba Mujibelo kunyina eeco ncocitondezya pe pele kunzaa ceeco basicikolo baJuuda ncobakazumina kale kuti: balo lino tabakombi mumazuba aabalilwa kubelesya kkalenda lya Bbaibbele.
Tusimpe tulibonya mumayake aansiku, mu Mangwalo amuzilengwa leza zyamweenya wakujulu zyoonse zitondezya kasimpe kakuti: Nsabata ntaanzi yamu Bbaibbele lyoonse yakali kubalilwa kubelesya kkalenda lyamezi azuba antoomwe, akuyaamina kubweende bwa mwezi. Eeci caambilizya kuti Mujibelo tiili “Nsabata yokwa Yahuwah Eloah wako .” (Kulonga 20:10, KJV) Alimwi cilaambilizya akuti Nsondo tabuli buzuba mbwaakabuka Yahushua. Woonse mazuba obile aaya ngabupaizi bwakubeja, mbwakalibambila Saatani kutegwa atalike kukombwa mbuli leza akunyanga Yahuwah bulemu mbwayelede kupegwa.
Nokuba boobo, ootu tusimpe tatukonzyi kuzula muntu naba ni ooyo uutayandide kuzumina kuti aaka nkasimpe katakkazyiki moyo. Abraham Lincoln aciindi cimwi wakati: “Eelyo muntu uusweekede namvwa kasimpe, walo ulakonzya kuleka kulubila kwakwe nokuba kuleka kusyomeka.” Nkamu ya WLC yakukombelela yebo buno buzuba kuti ulazyike ansi kufumbw ancoyeeyela nokuba ncoyandisya kulipeekezya kuti ulicizyi. Kotaanguna kubikka kasimpe kumbele akutobela Mwanaambelele kufumbwa nkwakusolweda Walo.
Kusala nkukwako buno buzuba. Lino tusimpe mbutwalibonya kunembo lyako, ninzi yebo ncotisale? Mukujala makani, majwi ookwa Dr. Martin Luther King, Jr. amvwikaanga aleelela kumvwugwa: “Bukandu bubuzya mubuzyo wakuti: hena kuli ntenda? Zintu zyeelede kucitwa zilaingula kuti: hena ncintu camapolitikisi? Buyamba bulabuzya mubuzyo wakuti: hena ncintu cilaa mpuwo? Pele muzeezo uululeme ulabuzya mubuzyo wakuti: hene cilimasimpe? Kumutnu omwe omwe kulasika ciindi nayelede kwiimina ambaakani imwi ilaa ntenda, iitakwe mapolitikisi, iitakwe mpuwo; pele muntu weelede kusala nzila eeyo nkaambo ililuleme.”
2 “Bamwi basicikolo baamba kuti zina lyakwe lyakali Frigg; bamwi bati wakali Freya; bamwi basicikolo baamba kuti Frigg a Freya bakali baleza bamakaintu baimpene. Kufumbwa naa wakali ni zina lyakwe, walo nguujatikizyigwa antoomwe a Venus, leza mukaintu waba Loma waluyando, bubotu, aluzyalo. ‘Friday’ ndibbala lizyila ku Cikuwa cansiku lyakuti ‘Frīgedæg.’” (https://www.livescience.com/45432-days-of-the-week.html )
3 Eviatar Zerubavel, The Seven Day Circle, p. 23.
6 eLaine Vornholt & Laura Lee Vornholt-Jones,Calendar Fraud, “Time’s Greatest Conspiracy Theory: The Continuous Weekly Cycle.”
7 “The Julian Calendar,” Encyclopædia Britannica .
8 Calendar Fraud, op cit., p. 31.
9 Inscriptiones Latinæ Christianæ Veteres, Vol. 2, p. 118, #3033.
10 Calendar Fraud, op cit.
11 Maimonides, Kiddusch Ha-hodesch, Tr. Mahler, Wein, 1889.
12 “Holidays,” Universal Jewish Encyclopedia, p. 410.
13 The Universal Jewish Encyclopedia, Isaak Landman (ed.), Vol. X, “Week,” (1943 ed.), p. 482.
14 The Universal Jewish Encyclopedia, “Calendar,” p. 631.
15 “Calendar,” The Jewish Encyclopedia.
16 “Makkalenda abaJuuda a Mazuba Aasetekene (kusanganya a Nsabata)”: Kkalenda lyaba Juuda; Kucinca Kkalenda, www.torah.org.
17 Heinrich Graetz, History of the Jews , Vol. II, pp. 563-564.
18 David Sidersky, Astronomical Origin of Jewish Chronology, Paris, 1913, p. 651.
19 Grace Amadon, “Report of Committee on Historical Basis, Involvement, and Validity of the October 22, 1844, Position”, Part V, Sec. B, pp. 17-18; Box 7, Folder 1, Grace Amadon Collection, Center for Adventist Research, Andrews University, Berrien Springs, Michigan.
23 Kutegwa uteelezye cakaambwa, kotyanka aawa .
24 Mo’ed (#4150), The Key Word Study Bible, Bbaibbele lyaciindi ca Mwami Jakobo , “Zigwasyilizyo zya Cizuminano Cakale.”
25 Nelson’s Illustrated Bible Dictionary , Thomas Nelson Publishers, 1986.
26 Tuuli mulimo wacibalo eeci kuti tumaninizye kupandulula mbulyakali kubelesyegwa kkalenda lya Bbaibbele. Kuti koyanda makani manjaanji kutyanka aawa .
28 eLaine Vornholt & Laura Lee Vornholt-Jones, The Great Calendar Controversy, p. 87, kuli kusinizya mumalembe mataanzi.
29 Odom, op cit., p. 157.
30 Calendar Fraud, op cit. p. 44.
Kuvwuntauzya kabotu-kabotu matalikilo aamweengwe Uutalikilwa kupima buzuba, ncintu ciyubununa kakwiina kudonaika kuti imvwiki zyamazubaano, tiizyakali kuzinguluka lyoonse kazijatene kuzwa ku Malengelo pe. Kufumbwa kusendekezya muzeezo wiimpene akasimpe aaka, nkukotamina zilengwa aziyanza zyabantu – akubikkila bumboni bwamasimpe kumbali .
Ninzi Mweengwe Wakutalikila Kupima Buzuba?
Mweengwe uutalikilwa kupima buzuba munyika,
mweengwe wakuyeeyela buyo mumutwe uulanduka akataal waanje lwa Pasifiki. Ooyu
mweengwe wakaanzwa akubikkwa mumulawo1 mu 1884
kumuswaangano wa Internationalo Meridiani Confarensi ku Washington, D.C.;
wakabikkilwa mulimo wakwaandaanya mazuba aayo aajanwa mukkalenda lina Gregory.
Mweengwe wakupimya mazuba munyika, “mweengwe
ulaa mulimo wakwaandaanya” mazuba obile aatobelene mukkalenda. Eelyo yebo
nokosola mweengwe ooyo, inga waba muntu weendela akataa ziindi zyamazuba obile
munzila imwi! Kuti wakosola mweengwe ooyu kotozya kumbo, mpoonya inga
waakulijana kuti uli musyule kwa buzuba bomwe, pele kuti wakosola mweengwe ooyu
kotozya kusyule nkoozyila, yebo inga wazyokela musyule lyaciindi.”2
Bunji bwaziindi, ooyu Mweengwe Uupima
mazuba, uloolokede akutunginizya kwamadigili aali 180°, kawiimpene a mweengwe
wa Greenwich uuli ku London, England.3 Ooyu
mweengwe tuuli mweengwe uululeme kulandabala pe, nkaambo kuli zintu azimwi zya
mapolitikisi zyakweeleba munzila muuyinda, azintu zyamakwebo. Cibaka
cakasalilwa mweengwe ooyu, ncibaka citakwe cintu ceebeka, alimwi aawo mpocibede
cibaka eeco kunyina acilengwa leza cikonzya kujanwa kacisimpidwe mumundando
mowiinda mweengwe ooyo.
Madigilii aali 180 ngaakasalilwa [Mweengwe
wakupimya mazuba Munyika], nkaambo ooyu mweengwe ziindi zinjaanji, wiinda
mulwaanje lutakwe nyika akataa lwaanje lwa Pasifiki, kuuyaa kupenauka kutegwa
masi aali munsimunsi akonzye kubaa mazuba aayimpene. Aboobo madigilii aali 180
aakasalwa, taakwe ncaayiminina, pele ngaakabelesyegwa kubamba mweengwe
waandaanya mazuba aano.4
Mweengwe Wakupimya Mazuba Munyika, ulakonzya
kubeda kufumbwa abusena . . . Pele
cilainda kubota kuti muntu kali madigilii aali 180° kulaale amweengwe ooyo
uukosola mu Greenwich, ku England.
Alimwi ncibotu akuti oobu busena kabuvwunikidwe atalaa lwaanjwe lutakwe cintu
pele luzwide meenda. Nokuba boobo, lyoonse kuli masena oomo muuyelede kupenauka
kutegwa bantu bakkala muzyooko eezyo bakonzye kupima ciindi.5
“Mweengwe wamadigilii 180° wakasalwa
kuba Mweengwe Wakupimya Ciindi Munyika
nkaambo wiinda mumasena aatakkedwe bantu
Akataa Lwaanje lwa Pasifiki.
Wakasalwa mumuswaangano wa Ziindi zya Nyika mu
1884 ku Washington, D.C., ooko zisi zili 26 nkozyaabungene.”
(https://www.timeanddate.com/time/dateline.html ,
eeci cakazubulwa mu Kaanda kaniini 20, 2017.)
Mweengwe
Wakupimya Mazuba Munyika (IDL) mubufwaafwi:
Ooyu mweengwe wamasendekezya buyo, tuuli mweengwe uulibonya masimpe
ameso pe.
Ooyu mweengwe wakaanzwa ankamu yabaalumi ku Washington, D.C. mu
1884.
Ooyu mweengwe uli mumutwe wamuntu, tuujatene kucilengwa leza nociba
cili buti pe.
Nkaambo kakuti ooyu mweengwe
ngwakusendekezya buyo, ulakonzya kusensela ooku nokuba kooku. (Wakasezyegwa
ziindi zinjaanji nkaambo kamapolitikisi amakwebo. Tulabandika aakale makani
aaya.)
Ino
ninzi Mweengwe Uupima Ciindi Kubelesya
Zuba-amwezi?
Imweengwe Uupima Ciindi uubelesya
Zuba-amwezi ngomweengwe uusimpidwe atalaa nyika eelyo mwezi azuba nozyeendela
abusena bomwe, mwezi nuutalibonyi.6 Eeci
ncintu cicitika kumatalikilo aakuzinguluka kwa mwezi, alimwi ncintu cikonzya
kulangilwa kucitika lyoonse aciindi ceelede. Kuleka mbuli mweengwe wakaanzwa
amuntu, ooyu Mweengwe Uupima Ciindi Kubelesya Zuba aMwezi, tuuli mweengwe
wakusendekezya pe; ngwamasimpe alimwi uyeeme atalaa kuzunguluka kwa mimuni
yamweenya wakujulu eeyo njaakabikka Mwami Yahuwah ku Malengelo.
Alimwi Elohimu wakati, Akube mimuni
mumweenya wakujulu kuti yaandaanye buzuba kuzwa kubusiku; alimwi ibe zitondezyo
zyaziindi, aziindi zyamwaka [ziindi zyakukomba7 ], akutondezya mazuba, amyaka.
(Matalikilo 1:14)
Amumvwisiye kuti Matalikilo taalembedwe kuti…
“Alimwi Elohimu wakati, Akukabe nkamu yabaalumi (mumyaka 6,000 kuzwa ciindi cino) kuti bakalengelezye mweengwe akusendekezya buyo kufumbwa mizeezo yabo mbwiiyeeyela, kuti ooyo mweengwe ukaandaanye buzuba kuzwa kubusiku; alimwi ibe zitondezyo, zyaziindi zyamwaka [ziindi zyakukomba], akutondezya mazuba, amyaka” pe.
Cintu cipa kuti ooyu Mweengwe Uupima Ciindi
Kubelesya Zuba-amwezi ulondoke boobu ncakuti, ooyu mweengwe ulatuzumizya
kwaandaanya akataa mazuba kakwiina muntu uunyonganya cintu eeco pe, mbuli
(mweengwe Wakusendekezya Kupima mazuba Munyika).8 Eelyo muntu natalikila kubalila Buzuba Butaanzi
bwa Mwezi Mupya kuti butalikila kubucedo
butobela ciindi zuba amwezi noziimpana akweendela antoomwe , inga
nyika yoonse yeendela antoomwe kuleka buyo kubamba mapobwe a Nsabata, pele
akubalila mazuba woonse aatobelana munzila iiluleme. Ooku mumajwi amwi,
nkokwaamba kuti bantu boonse balaa nyika batalikila buzuba bomwe muciindi comwe
mukati kamawoola aali 24.
Ino Ubeleka
Munzila nzi Mweengwe Uupima Ciindi Kubelesya Zuba-amwezi?
Eeco ciindi zuba amwezi noziimpana
akuzinguluka antoomwe, kumwi mwezi kuutalibonyi, nceciindi eelyo nuutalika
mulongo mupya wamazuba aali mumwezi ooyo. Bucedo buya kumbele kusalazya
kusikila kwaca mu Buzuba Butaanzi bwa Mwezi Mupya atalaa nyika yoonse mumawoola
aali 24. Mpoonya kuzwa waawo, mazuba aali cisambomwe alatobela a Nsabata
yabuzuba bwaciloba kumamanino aamvwiki. Nokuba kuti ooyu mweengwe wa
Mwami Yahuwah, inga waamba akuti “mweengwe wakubucedo”, ooyu mweengwe ulacinca
muzyooko zyaandeene mwezi-amwezi, pele kuti muntu watalikila kubalila mazuba
aciindi camwezi kuzwa mu Buzuba Butaanzi bwa Mwezi Mupya, eeco inga cazumizya
bantu boonse atalaa nyika kuti batalikile buzuba oobo mumulongo wamawoola aali
24 ngeenya antoomwe. Aboobo cintu citobela ncakuti, kunyina nokuciyandika
kubelesya mweengwe wakusendekezya mumizeezo yamuntu pe.
VIDEO
Kuti mapobwe ookwa Taata naakali kubambwa
lyoonse akutalubwa alimwi ikkalenda Lyakwe nilyatakasulaikwa, nikwanyina kaambo
kakutobela manjezyeezya aabantu aakubamba mweengwe wa IDL.
Mbubuti
Mweengwe Uupima Mazuba munyika Yoonse mbuukonzyene a Mweengwe Uupima Ciindi
Kubelesya Zuba-amwezi?
(1a) Hena
Mweengwe Uupima mazuba Munyika ulijatene acilengwa leza cikonzya kubonwa ameso
na?
Nee peepe. Mweengwe wa IDL mweengwe
wakusendekezya buyo 100%, mweengwe wamanjezyeezya uugwalangene akuzelauka ooku
akooku.
(1b) Hena Mweengwe
Uupima Ciindi Kubelesya Zuba-amwezi uyeeme kucintu cikonzya kubonwa muzilengwa
leza na?
Inzya. Ooyu mweengwe uyeeme kukuzinguluka
kwa mimuni yakalengwa akwaanzikwa mumweenya wakujulu (kweendelenya a Matalikilo
1:14).
(2a) Hena
Mweengwe Uupima Mazuba Munyika ulakonzya kusezyegwa amuntu na?
Inzya ncobeni. Bantu bakaselezya mweengwe wa
IDL ziindi zinjaanji nkaambo kamapolitikisi amakwebo.
(2b) Hena
Mweengwe Uupima Ciindi Kubelesya Zuba-amwezi ulakonzya kusezyegwa amuntu na?
Nee peepe. Nkaambo kakuti ooyu mweengwe
(tuli mweengwe wakabikkwaa muntu), walo weendelezyegwa aamimuni iilengedwe
alimwi yaazinkidwe mumweenya wakujulu; tuukonzyi kusezyegwa amuntu pe. Mweengwe
Uupima Ciindi Kubelesya Zuba-amwezi weendelezyegwa cigaminina a Taata Yahuwah
Lwakwe mwini. Walo kwiinda
mubusongo Bwakwe, wakabamba nyika alimwi kwiinda muluzyibo Lwakwe wakaanzika
majulu. (Tusimpi 3:19)
(3a) Nguni
wakasendekezya Mweengwe Uupima Mazuba Munyika?
Imweengwe wa IDL wakaanzwa ankamu yabanalumi
ku Washington, D.C..
(3b) Nguni wakalenga
Mweengwe Uupima Ciindi Kubelesya Zuba-amwezi?
Imweengwe Uupima Ciindi Kubelesya
Zuba-amwezi wakalengwa aa Mwami Yahuwah. Lyoonse ooyu mweengwe, utalikila
kumatalikilo aamwezi kwiinda mubweende bwa mimuni yakujulu (kweendelana
abulembedwe mu Matalikilo. 1:14).
(4a) Ino Mweengwe
Uupima Mazuba Munyika, wakabambwa lili?
Ooyu mweengwe wa IDL wakabambwa mu 1884.
(4b) Ino Mweengwe
Uupima Ciindi Kubelesya Zuba-amwezi wakabambwa lili?
Imweengwe Uupima Ciindi Kubelesya
Zuba-amwezi, wakabikkwa ku Malengelo eelyo zuba amwezi nizyaapegwa mulimo wazyo
wakupa mumuni akutondezya ziindi.
Nguuli
mweengwe wakupimya ciindi ngoyeeya kuti ulazumizyigwa Kujulu lyoonse?
Mweengwe Uupima Mazuba Munyika Yoonse
Mweengwe Uupima Ciindi Kubelesya Zuba-amwezi
Mweengwe wakusendekezya uugwalangene
Mweengwe wamasimpe, uukonzya kubonwa, weendelezyegwa amimuni yakujulu.
Ulakonzya kusezyegwa abantu (mweengwe wa IDL wakasezyegwa ziindi zinjaanji nkaambo kamapolitikisi a makwebo.)
Tuukonzyi kusezyegwa abantu (Nkaambo Mweengwe Uupima Ciindi Kubelesya Zuba-amwezi utobelezya mimuni yakujulu, tuugumwi maanza aamuntu pe. Ooyu Mweengwe weendelezyegwa aa Taata Yahuwah Lwakwe mwini.)
Wakabambwa ankamu yabaalumi bakabungene ku Washington, D.C.
Wakabikkwa a Mulengi wesu (Mweengwe Uupima Ciindi Kubelesya Zuba-amwezi utalikilwa kumatalikilo aamwezi kwiinda mukuzinguluka kwa mimuni yakujulu, kweendelanya abulembedwe mu Matalikilo. 1:14.)
Wakaanzwa mu 1884
Wakabikkwa ku Malengelo
Amusinsimuke kamubbatula meso nobantu…
Bantu banjaanji mazubaano, bayaa kusinsimuka
akutalika kubona twaambo twakubejelezya akweena kwini ooko kumvwugwa
muzikombelo, aboobo bayaa kupiluka kucizuminano camu Bbaibbele. Bayaa
kwiibaluka mapobwe ookwa
Yahuwah mbwaanooliko lyoonse kukabe kutamani, alimwi bayaa
kulisungula akulyaaba kuzyokela kubuumi bwakulisetekanya akubamba kufumbwa cili
coonse eeco Mwami ncaakalailila kuti citobelwe. Cintu ciindwa kumbali
kanjaanji, nokuba boobo, ncakuti, eelyo kkalenda libelesyegwa kubalila mapobwe
mazubaano, ndikkalenda lya kukomba mituni nyaanya. Kuleka buyo ceeco,
lilinjilaukene a Mweengwe Uupima Mazuba Munyika Yoonse. Aaka nkaambo kakatazya
kumvwisisya kuli baabo balipeekezya kuti basyoma ncobeni mu Mangwalo alikke
luzutu. Kuti muntu kazuunyana kulipeekezya kusyoma mangwalo alikke kakunyina kusyoma cimbi9 pele kumwi muntu ooyo kadyaaminina mapobwe aa
Mwami Yahuwah kunsaa Mweengwe Uupima Mazuba Munyika Yoonse wakabambwa amuntu,
eeco ncintu citaluleme pe. Koima mukwabo aawa uswe ciya kaindi kasyoonto buyo,
akwiibaluka cintu eeci. Mbubuti Nsabata a mapobwe aasika ciindi comwe amwaka
mbwaanga ayaamina munzila yakupima ciindi eeyo yakabambwa buyo mumyaka yakainda
iili 130?
Kuti muntu kazuunyane kulipeekezya kusyoma mangwalo alikke kakunyina kusyoma cimbi pele kumwi muntu ooyo kadyaaminina mapobwe aa Mwami Yahuwah kunsaa Mweengwe Uupima Mazuba Munyika Yoonse wakabambwa amuntu, eeco ncintu citaluleme pe.
Ba
SDA a Mweengwe Uupima Mazuba Munyika Yoonse: Kupelengusya Maanu Kwini
Cikombelo ca SDA cakali lelekedwe abuvwubi
bwa Kasimpe mu Mangwalo. Cimwi cibeela cakasimpe aako, ncakuti balo balaibaluka
ncokuyandikila kubamba buzuba bwa Nsabata akubusetekanya. Cintu cuusisya nokuba
boobo ncakuti, ba SDA bakagagambatila kukaka mulumbe wabangele botatwe
mubukkwene amumuni uuyungizya kumweka wa Kkalenda lyamu Bbaibbele. Mbokuli
boobo, balo bazuunyene kulamatila akusumpula buzuba bwa Mujibelo bujanwa mu
kkalenda lina Gregory (kweendelanya amweengwe wakabambwa amuntu wa IDL), kumwi
kabacilikankaizya kuti balo Mangwalo alikke ndolusyomo amulimo wabo.
Kulangisya
Lwiiyo lwaba SDA
Kuti koli muna SDA, twakukomba kuti wiime aawa akulizeeza masimpe mumoyo wako: Kuti nkondo yamamanino kiili buyo akataa Mujibelo a Nsondo, mbubuti mbocinga caba kuti aayo mazuba ayimpene buyo amweengwe wakaanzwa mu 1884 ankamu yabaalumi ku Washington D.C.?
Basicikombelo ba SDA balidadanyene
kutaminina kuti Mujibelo mbobuzuba bwa Nsabata yamu Bbaibbele akubbodoola kuti
Nsondo mbuzuba bwakukomba mituni, pele basinkila meso aabo kubona kasimpe
kakuti, ooyo mweengwe wakabambwa amuntu, ncecintu cilikke caandaanya
mazuba obile aayo. Balo balizyi kabotu
makani aakubamba Nsabata akulubizya kuli mukusumpula buzuba bwakukomba zuba
mituni (nsondo), pele tababwene kaambo kali mukulekela manjezyeezya aamuntu
kuti abajanine buzuba bwaciloba
akubazyibya nobutalika buzuba butobela (kubelesya Mweengwe Uupima Mazuba
Munyika Yoonse wakabambwa amuntu). Tee kayi ooko nkuungulwa maanu. Cilikke
cintu ciimpene akataa “Caando cokwa Yahuwah” a “Caando ca
Munyama” mu lwiiyo lwaba SDA, mweengwe wakabambwa amuntu ooyo
uubelesyegwa kubalila mazuba munyika yoonse . Kuti yebo oobala waawa koli muna SDA,
twakukomba cakulitolaansi kuti yebo wiime akutalika kulizeeza ncobeni mumoyo
wako makani aaya: Kuti nkondo yamamanino kiili nkondo yakulwanina buyo akataa
Mujibelo a Nsondo, mbubuti mbokunga mazuba obile aaya kaayimpene buyo kubelesya
mweengwe wakabambwa abantu bapona ansi aano ku Washington D.C.? Alimwi kuti
Mujibelo kabuli buzuba bwa Nsabata yansiku lini yamu Mangwalo, nkaambo nzi
ncobubalilwa akujanwa kubelesya nzila yakabambwa buyo amuntu kaindi kasyoonto
mu 1884 kuleka kuzwa ku Malengelo aanyika mbuli Mwami Leza Yahuwah
mbwaakalenga?
Katuyaa
Bweenda Basa
Mweengwe Uupima Mazuba Munyika Yoonse
wakasezyegwa a akuzelausyigwa ziindi zinjaanji kuzwa niwaabambwa. Kuleka buyo
ceeco, awalo mulawo weendelezya mweengwe ooyu10 wakapindaulwa kusikila ziindi zyobile :
Mweengwe wakutalikila buzuba niwaapindululwa ku Alaska mu 1867, akuuntuluzyila kubambulwa kwaacitidwe ku Philippine mu 1844/45 mbuli mbokulembedwe mumalembe aane (1885-1890) ookwa Meyers Konversationslexikons (myweengwe italikilwa ku myeengwe yaba Ferro a Paris) Cakalembwa kuzwa mu: https://www.staff.science.uu.nl/~gent0113/idl/idl_philippines.htm
Ku Philippinesi: Mu 1844, nsumbu ya Philippines (antoomwe a nsumbu zya Mariana, Guam,
a Caroline), zyakasotoka akuzimaanya buzuba Bwabili, Nalupale 31 kuzwa
mukkalenda lyabo, akutonkela mweengwe wakutalikila buzuba kutozya kujwe
lyansumbu yabo. Cintu cakatobela waawo ncakuti, oobo buzuba bwakali kubalilwa
kuti mbuzuba Bwasanu kusikila ciindi eeco, lino bwakaba bwa Nsabata yabo,
alimwi oobo buzuba bwakali kwaambwa kuti bwakali bwa Nsabata kusikila mumwaka
ooyo, lino bwakabalwa kuti ni Nsondo. Ba SDA baku Philippinesi balakazya makani
woonse aaya kuti akacitika ncobeni, kumwi kabatwanga akukomba mubuzuba bupya
bwa Mujibelo kuti, “Nsabata yesu ni Nsabata ya Cizuminano Cipya.”11 Mubwini, lwiiyo lwaba SDA lwaamba kuti aabo
babamba buzuba oobo bwakali Mujibelo kusikila mwaka ooyo (lino bwakaitwa kuti
Nsondo) bali muntenda yakutambula “caando ca munyama.” Eeci ncintu cizilaisya
alimwi citaluleme. Mbubuti muntu uusyomeka kuyandaula kasimpe mbwanga
watonkomana kulamatila lwiiyo lutaluleme lwakuti mvwiki ilazinguluka kakwiina
kuyozya, kumwi ooyo muntu kabwene bumboni bumutondezya kuti eeco ncintu
cabufubafuba alimwi cilipyopyongene.
Ku Alaska: Eelyo cisi ca Amelika nicakaula cooko ca Alaska kuzwa kucisi ca
Russia mu 1867, ooyu mweengwe wakubalila ciindi wakasezyelwa kumbo. Aboobo
cintu cakatobela ncakuti, cooko ca, Alaska cakatalika kubamba mazuba aa Bwasanu
obile kaatobelene.
Eelyo Mulembi wa Cisi ca Amelika William
Seward naakasungilizya makani aayo, mfulumende yaku Amelika yakazumizya kuula
cooko ca Alaska kuzwa kucisi ca Russia mali aasika $7,200,000, mu Mukubwe
Kaangala 9, 1867, mpoonya ndembela yaku
Amelika yakaanzikwa mumwezi wa Kavwumbi kaniini 18 mumwaka ngweenya ooyo (oobo
buzuba lino bwiitwa kuti Mbuzuba bwa Alaska). Mpeenya aciindi eeco
nibakacincana mali akuulana anyika, Mweengwe Wakupimya Mazuba Munyika Yoonse
awalo wakapindulwa akusezyelwa kumbo, aboobo cooko ca Alaska cakacinca kuzwa mukubelesya kkalenda
lina Juliyasi akutalika kubelesya lina Gregory. Aboobo kubantu bakali kukkala
mucooko canyika eeco, buzuba Bwasanu, Kavwumbi Kaniini 6, 1867 bwakatobelwa a
Bwasanu, Kavwumbi Kaniini 18, 1867; mazuba obile akatobelana kaaitwa kuti
Bwasanu nkaambo kakutonkela mweengwe wakupimya mazuba kumbo.12
Eeci caambilizya kuti oobo buzuba
bwakazyibidwe kuti Mujibelo kusikila ciindi eeco, lino bwakaba Bwasanu, alimwi
oobo buzuba bwakazyibidwe kuti ni Nsondo, lino bwakaba Mujibelo. Kolya koyeeya musa;
Bantu babamba nsabata Mujibelo baku Alaska mazubaano bakomba mubuzuba bwakali Nsondo mumyaka iili 150
yakainda musyule lyesu. Alimwi nokuba
kutwanga kwa Cikombelo ca SDA, akwalo kulikonkede kuti aabo bazumanana kukomba
mu Nsondo mbabayootambula caando ca munyama. Mbubuti eeco cintu mbocinga cacitika, kakuli mumyaka iili buyo 150
musyule lyesu, buzuba oobo mbubakali kukomba kuti (Mujibelo) aaba bantu,
mubwini oobo bwakali buzuba bwa Nsondo? Ikuba
muntu munkutwe wabusongo, ncintu ciyandika akataa bantu bokwa Yahuwah basyoma;
pele kuti bazumine kusyaanikizya mapobwe aa Kujulu mukkalenda lyakabambwa amuntu, ooko nkufubaala akuzilaika.
Ku nsumbu zya
Samoa a Tokelau: Mu 1892, mweengwe wakupimya
mazuba munyika (IDL) wakasezyelwa kumbo lyansumbu zya Samoa. Eeci cakakonzyeka
kucitwa kwiinda mukutalika kubamba buzuba bwa Muvwulo, Kunkumuna masamu 4 kuti
abe mazuba obile aatobelana. Kakwiindide myaka 119, mu 2011, nsumbu ya Samoa
yakasumpya mweengwe wakupimya mazuba kujwe, akugwisyila buzuba bomwe Bwasanu,
Nalupale 30 kuzwa mukkalenda lyabo. Nsumbu ya Tokelau, eeyo yakali munsimunsi
alimwi iibalilwa kucisi ca New Zealandi, ayalo yakasangana mucilengwa eeco. Buno
buzuba, ooyu mweengwe, wiinda akataa nsumbu zya Samoa aya Samoa waku Amelika.
Bunji bwaba SDA aabo bakkala ku Samoa lino
bakomba mu Nsondo mpya nkaambo, balo baamba kuti, imvwiki iizinguluka lyoonse
kakwiina kulekezya, njilaa mpindu; kwiina buzuba bwakusotoka butakwe mpindu
kuti mvwiki kazijatene. Pele, bafwinyina meso kukasimpe kakuti ooku kupinduka
kwakacitika mu 2011 kwakali kupilusya buyo nsumbu ya Samoa kumvwiki yakkalenda
eelyo ndibakali kutobela musyule lyamwaka wa 1892. Ooku nkuziima ncobeni alimwi
ncintu citondezya kufubaala kuli mukutaminina kuti imvwiki yamazubaano yakali
kuzinguluka lyoonse kakwiina kulekezya kuzwa ku Malengelo.
Kweendelanya alusyomo lwaba SDA, caando cokwa Yahuwah (kubamba Nsabata yabuzuba bwaciloba) a caando camunyama (Kubamba Nsondo), ncintu comwe buyo munsumbu yaku Samoa . Eeci cilikke, ncecintu ceelede kusunka muna SDA uusyomeka ncobeni kuti alizeeze mpaimvwi mulusyomo lwa Nsabata yamasimpe yamu Bbaibbele.
VIDEO
Nsumbu ya
Kwajaleini: Mu 1993, nsumbu ya Kwajalein (imwi
akataa nsumbu zya Marshall), ayalo yakamwaya buzuba bwa Mujibelo, Kasangalubwi
21 kuzwa mukkalenda lyayo, akupa kuti mweengwe wakupimya mazuba munyika
utonkelwe kujwe. Eeco cakaleta kumvwana akataa nsumbu ya Kwajalein ansumbu
zimwi kusikila ciindi eeco zyakalaa mazuba aayimpene.
Kujwe lya nsumbu
ya Kiribati: Mu 1995, nsumbu ya Kiribati
yakatonkela mweengwe wakupimya mazuba munyika kugama kujwe nkaambo ka “makani
aabweendelezi.”13 (Musyule lyaciindi eeco, bulelo bwaku Kiribati
bwakalaandudwe akati amweengwe ooyu wakubalila ciindi.)
“BamaJuuda”
Bamazubaano Balazumina kuti Kuli Kaambo
MubuJuuda bwamazubaano, kuli mizeezo mipati
yone14 iijatikizya mweengwe wakutalikila kupima
buzuba ooyu:
Uli 90° Kujwe lyamunzi wa
Jerusalema
Uli 180° Kujwe lyamunzi wa
Jerusalema
Uli akataa Lwaanje lwa
Pasifiki: Cibaka ceendelana a Mweengwe Wakupimya Mazuba Munyika Yoonse
Kunyina Mweengwe Wini Wakupimya
Mazuba (nkubala buyo kutobelezya bantu bakkala mucooko comwe-comwe)
Nokuba kuti kunyina muntu uusyomeka
kuyandaula kasimpe ooyo uunga wayaamina kubantu
balipeekezya kuba “BaJuuda” kuti bamugwasye cintu ncobasyoma nociba
cili buti, masimpe eeni ngakuti kuli kuzwangana akataa bamayi babaJuuda, alimwi
eeco ncecintu citondezya kuti kuli kaambo kapati ncobeni ncobatamvwanini.
Bamatata
a Bashinshimi
Ino mbuti kayi Bamatata a Bashinshimi
mbubakali kubalila mazuba akupima ciindi? Hena swebo tweelede kusyoma kuti aabo
bantu bokwa Yahuwah, bakali kupona kuutaninga sika muyoba, alimwi abamatata/
abashinshimi aabo bakapona kawiindide muyoba, kuti bakali kubelesya mweengwe
wamanjezyeezya uupenauka akukosola akataa lwaanje lwa Pasifiki kuti babale
mazuba aabo kusikila kumazuba aa Nsabata amapobwe aabupaizi? Ooku nkudyuuma
ncobeni. Nkaambo mweengwe uupima aatalikila mazubaano, wakabambwa buyo mu 1884
abantu banyama alimwi wakabambilwa makwebo kuleka kubambilwa bupaizi bwa
Bbaibbele.
Bana
ba Noah
Amulizeeze kwakaindi kasyoonto buyo: Eelyo
mukwasyi ookwa Noah niwaatalika kukomena akuzyalanisya atalaa nyika kawiindide
muyoba, bamwi nibakali kunga bakabweza misinzo kugama kujwe alimwi bamwi kabaya
kumbo. Mukuya kwaciindi, eezi nkamu zya bwanabokwabo nizyakaswaangana kubbazu
lyanyika kulaale. Lino amwiibaluke makani aaya: Kuti bana ba Noah nibakali
kutobelezya mvwiki iizinguluka kakwiina kulekezya, balo nibakaliimpene
kwabuzuba bomwe eelyo nibakaswaangana kubbazu lya nyika kulaale (imwi nkamu
kiibamba buzuba bwacisambomwe, kakuli imwi kiibalila kuti oobo mbuzuba
bwaciloba). Eeci nicakaba boobo nkaambo aabo bakali kugama kujwe kumapasukilo
aazuba (akufwamba kutalikila kubala mazuba, nibakali kuyaa bweenda kuya kujwe),
kakuli aabo bakali kugama kumbo kumabbililo aazuba (akulelema kutalika kubalila
mazuba, aabo nibakali kuyaa kusakana kuya kumbo). Cintu cakali kunga catobela
eelyo nizyakaswaangana nkamu zyabantu zyobile eezyo, aabo bakali kujwe inga
nibakali kumbele kwabuzuba bomwe nkaambo bakali kumapasukilo aazuba, kakuli
aabo bakali kugama kumbo nibakali musyule kwabuzuba bomwe nkaambo bakali
musyule kumabbililo aazuba. Nkabela, nguni akataa nkamu zyobile eezyi wakali
kunga uliluleme? Ndikkalenda lyankamu iili lyakali kunga lyaambwa kuti
lililuleme? Bwiinguzi bwakuti: Kuti nibakali kupima ciindi akubalila mazuba
kubelesya mvwiki iizinguluka kakwiina kulekezya, zyoonse zyobile nkamu
nizyakali luleme, eeco ncintu
citakonzyi kucitika kuti mazuba aayimpene obile aambwe kuti mbuzuba bomwe .
Eeci inga alimwi catondezya bufubafuba bwakusyoma kuti mvwiki ilazinguluka
kakwiina kulekezya.
Mubuzyo: Kuti banalumi abamakaintu bansiku aabo bakali kusyoma Mwami Yahuwah
nibatakali kubelesya mweengwe wakubeja wamazubaano kuti bapime ciindi akubalila
mazuba aabo, ino bakali kubelesya nzi?
Mpoonya Elohimu wakati, Akube mimuni mumweenya wakujulu kuti
yaandaane buzuba kuzwa kumasiku; alimwi ayibe zitondezyo, zitondezya ziindi
zyamwaka, amazuba, amyaka. (Matalikilo 1:14)
Bwiinguzi: Bakali kubelesya Mweengwe Uupima Buzuba akubelesya Zuba-amwezi,
ooyo wiinduluka kutalika lyoonse kwiinda mu “mimuni yamweenya wakujulu.” Kuti
bantu bakali kwiingaila kulubila nibatakayaamuka kuzwa kukkalenda lya Kujulu
akusowela kumbali mazuba aamapobwe ookwa Yahuwah, ooyo mweengwe wakulengelezya
niwatakayandika kwaanzwa. Kulengelezya mweengwe ooyu uutakwe mpuusimpidwe
wakabambwa amuntu, nkuyumya nsingo akuzangila julu caantangalala.
Musunko
kubantu boonse babamba Nsabata Mujibelo (kusanganya bamayi abeembezi):
Mubuzyo: Hena inywe mulakonzya kubamba Nsabata Mujibelo kakwiina kubelesya
mweengwe wakupimya ciindi ooyo wakabikkwa amuntu na?
Bwiinguzi: Nee tamukonzyi kucita eeco pe. Ncintu citakonzyeki kubelesya
Kkalenda lina Gregory lyaba Katolika kakwiina kubelesya amweengwe wakupimya
ciindi ooyo wakabambwa amuntu – nkaambo ooyu mweengwe wini ngowaambila bantu
babelesya kkalenda eelyo kuti ngali mazuba aayelede kwiitwa kuti alisetekene,
alimwi ngaali mazuba aayelede kubelekwa milimo. Ambweni aaka takali kaambo
kapati kuzikombelo eezyo zikomba mu Nsondo akuyiisya kuti kunyina mulawo
wakubamba Nsabata, pele kuli baabo bayandisya malailile aa Mwami Yahuwah alimwi
bazyi kabotu mpindu iitamani ya Nsabata amapobwe Aakwe, eeci ncecintu cini
caandaanya akataa zintu zisetekene azintu zyabuyo munyika yoonse!
Kuti swebo katuyanda kumubelekela Taata
kakwiina kupindaula cili coonse, swebo tweelede kulekela Jwi Lyakwe lilikke
buyo kuti litusandulwide akututondezya cintu cisetekene kuzwa kuli ceeco
cabuyo. Ooku nkokwaamba kuti swebo tweelede kubelesya Kkalenda lya Kujulu
alimwi akubelesya mweengwe wakupimya mazuba wa Kujulu, kutegwa tukonzye kuzyiba
ncobeni Nsabata amapobwe naatusikila, kuleka kubelesya mweengwe uugwalangene
akuzelauka mulwaanje lwa Pasifiki kwamyaka iili buyo 130.
Kubuzya Mibuzyo
Kuti yebo koli umwi akataa bantu babamba nsabata Mujibelo, komubuzya mweembezi wacikombelo nkozulilwa kuti, “Mbubuti swebo mbotunga twazumanana kubamba nsabata Mujibelo kakwiina kubelesya Mweengwe Wakupimya Mazuba ooyo wakabambwa aamuntu kwamyaka iili 130 buyo?” Kuti Musololi wacikombelo cako kali muntu uusyomeka, walo inga wazuminana anduwe kuti tacili cintu cikonzyeka pe. Inyika yoonse tiikonzyi kuswaangana kubelesya buzuba bwa kkalenda lina Gregory kakwiina kubelesya Mweengwe ooyo Wakutalikila kubalila Mazuba Munyika Yoonse. Mubuzyo wini wamaanu uunga watobela waawo ngwakuti, Ïno mbubuti Mujibelo mbobuli buzuba bwa Kujulu oobo bwakasalwa kuba Nsabata yabuzuba bwaciloba?” Kunyina pe muntu mbwanga wazelauka kwiingula makani aaya akwaalulamika; kuti buzuba bwini bwa Nsabata kabulaa mulimo ncobeni mumeso aaJulu, nkokuti ayalo nzila iibelesyegwa kupima akubalila mazuba kusikila kubuzuba oobo, ayalo ilaa mulimo ncobeni. Kwiina pe mbonga wataminina zintu zyoonse, yebo tokonzyi kwaamba kuti Nsabata yabuzuba bwaciloba ilaa mulimo kapati kuli Taata wesu uuli Kujulu, kumwi yebo koya kumbele kuzuminizya nzila yamuntu yakutalikila akumanizya buzuba bwaciloba bwa Nsabata (kwiinda mukubelesya Mweengwe Wakubalila Mazuba Munyika Yoonse).
Kutambula Kasimpe
Lino mbwaavwunuka meso aako akulibonena
kucengwa kuli mukkalenda lyamazubaano, ninzi yebo ncoticite? Hena yebo
ulatalika ono kuteelela akutalika kubala mabbuku akuvwuntauzya kasimpe, kumwi
kotobela kkalenda lya Kujulu libelesya Zuba amwezi antoomwe? Naa yebo
ucizumenene muncinko yakusinka matwi kumwi kodukwide syule lyako kokaka mumuni?
Hena yebo ulabweza ciciingano cako akutobela Mwanaambelele kufumbwa
kwakusolweda? Naa yebo uyoozyatila matende aako kukaka lwiito Lwakwe, akupiluka
kubumpelenge bwamusinze oomo mookaitwa kuti uyaamuke? Mupailo wesu ngwakuti
yebo uyoolibbukumuna muya wabu
Laodisiya , akutija kuzwa mumunzi wa Bbabbuloni ciindi nocitaninga
mana.
VIDEO
Twakukomba kuti utalubizyi kosyoma kuti
kwiina ntenda iiliko kuti kakucili bantu banji babungene mucikombelo. Musololi
wacikombelo cako ambweni walo wakalisaina kukkala mumusinze. Mukwasyi
wacikombelo cako ambweni awalo wakasala kuti ukkale cakuliiba muzyuuno
zyacikombelo kwiinda kukatazyigwa kulikulaika kubweza ciciingano kutobela
Mufutuli nkwagama. Bantu boonse mbozyi
kale mubuumi bwako inga baukaka mulumbe wa mvwula ya
Moza Usalala nkukula nsoke iicaalizya kuwa , akukaka mumuni
uuyungizya kumwesya atalaa kkalenda lyokwa Taata. Pele eeco tacili cintu webo ncokonzya kubelesya kulilekelela kumulimo wako wakutambula kasimpe pe. Mwami
Yahuwah wakutondezya masimpe lino yebo . Zileleko zitaambiki zilindila
bantu aabo balangila, basyoma akuteelela.
Pele nzila yabaluleme ili mbuli mumuni
uumwekesya, kuumwekesya kuya kumbele kusikila kubuzuba bukkwene kusalala.
(Tusimpe 4:18)
Azimwi zyakubala zijatene acibalo eeci:
1 “Mweengwe Wakubalila Mazuba Munyika
Yoonse tiiwakaanzwa kusikila mumyaka ya kuma 1880, pele mulimo wakubamba
mweengwe wamusyobo ooyo atalaa Nyika kuti ubambulule mazuba, wakajanwa ankamu
yabasibwato bokwa Magellan, balo kuzwa mu 1519 kusikila mu 1521, mbabakali
bantu bataanzi mumusela wesu kuzinguluka nyika abwato.” (Peterson, James
F., Sack, Dorthy., Gabler, Robert E.. “Physical Geography.” 11th ed. Cengage
Learning, Mulumi. 4, 2016. Education. 672 pp. p. 34. http://tinyurl.com/kps2efn , cakazubulwa mu
Kaanda Kaniini 11, 2017.)
2 National Oceanic and Atmospheric
Administration, http://oceanservice.noaa.gov/facts/international-date-line.html ,
cakazubulwa mu Mukubwe Kaangala 29, 2017.
3 Mweengwe wa Greenwich (Prime
Meridian ) wakabambwa mu 1851 aba George Biddell Airy, ba Simyeelwe
alimwi basyaazibwene banyenyezi baku Engilandi. Ooyu mweengwe wa Greenwich
mazubaano, nguubelesyegwa kupima Ciindi ca Nyika Yoonse. Kusala mweengwe ooyo
kuti ube busena bwakutalikila kupima ciindi, “wakali mulimo wakusendekezya
buya. Wakaimvwi buyo atalaa kuliyanda akuyungizya makwebo.” (http://www.livescience.com/44292-international-date-line-explained.html ,
cakazubulwa mu Mukubwe Kaangala 29, 2017.)
4 http://www.livescience.com/44292-international-date-line-explained.html ,
cakazubulwa mu Mukubwe Kaangala 29, 2017.
5 Astronomical Applications Department of the
U.S. Naval Observatory, http://aa.usno.navy.mil/faq/docs/international_date.php ,
cakazubulwa mu Kaanda Kaniini 8, 2017.
6 Izuba, nkaambo kakuti lileendesya kwiinda
mwezi, lyoonse lili kumbele kwamadigilii aali 12.2° bomwe bomwe buzuba. Cintu
citobela ncakuti, lilasolola kumbelaa mwezi cakuti lilazinguluka akusiya mwezi
alimwi akuyooweenzya kakwiindide mazuba aali 29.5 (12.2° x 29.5 = 360° =
kuzinguluka ciindi comwe). Kwiimpana kwa mwezi-azuba nceciindi eelyo zuba
nolyeenzya mwezi akulibonya mubusena bomwe amwezi, kaindi kasyoonto kalitaninga
wiinda muvwi mwezi akusolola kuya kumbele, kalitalika mwezi mupya uutobela.
Eeco ciindi mwezi-azuba nozyeendela antoomwe akwiimpana, caambwa kuti nceciindi
nuutalika “mwezi mupya”.
7 Ibbala lisanduludwe kuti “ziindi
zyamwaka” mu Matalikilo 1:14 ndyakuti mo’ed. “Mo’ed ndibbala libelesyegwa kwaamba miswaangano yoonse yakubunganina
kupaila. Eelyo bbala lyakali swaangene kapati a civwuka cisetekene lwaco. . . .
ooko Mwami [Yahuwah] nkwaakali kuswaanganina abana ba Isilayeli muziindi
zyakasalidwe kuti abayubunwide kuyanda Kwakwe. Eeli ndibbala libelesyegwa
kanjaanji mukwaamba miswaangano yakukomba . . . yabantu bokwa [Yahuwah].”
(“Lexical Aids to the Old Testament,” Hebrew-Greek Key Word Study Bible, p.
1626.)
8 Nokuba kuti swebo tubelesya mincini
yamazubaano kuti tujane ciindi cini eelyo mwezi-azuba noziimpana, iswe
tatubelesyi mweengwe wakaanzwa amuntu kuti tubalile mazuba; pele, tubelesya
mimuni ilikke iijanwa akulibonya mumweenya wa Kujulu, kuti tupime ciindi
akubalila mazuba, mbweenya mbutwakalaililwa mu Matalikilo 1:14 . Bantu
bansiku bakalaa maanu kwiinda ndiswe alimwi bakali kweendelana azilengwa leza
zyamumeenya wakujulu kwiinda ndiswe mbotubede mazubaano. Eeci ncecintu
cilibonya mumayake aansiku manjaanji aajanwa kuzinguluka nyika aayo aakonzya
kupima ciindi nocisika cakubaya kwamwezi azuba, ziindi zyamwaka eelyo mazuba
amasiku naayelene, azimwi zinjaanji. Alimwi bakali kukonzya kuzyiba kakuyanda
kucitika cintu mumweenya wakujulu kakwiina kubelesya mincini mbuli ndiswe
mbotucita mazuba aano.
9 Sola Scriptura nkokwali kulilauka kwa Basikutongooka aabo Bakabambulula lusyomo
lwabo. Aaya mabala aamulaka waci Latini aamba kuti “Mangwalo Alikke.”
10 “Mulimo wamweengwe wakutalikila kubalila
mazuba munyika, wakabaa mpuwo mumusela wa 13th eelyo basyaazyibwene bazilengwa
leza nibakagambwa kuti muntu uuli mubwato inga wafwamba kubalila ciindi nokuba
kusweekelwa mazuba munzila iili boobo. . . . . Bapoopo banjaanji amalelo manjaanji akatalika kulibikkila myeengwe
yakubalila ciindi kweendelanya mbuli zisi zyabo .” (The
Jerusalem Post, http://www.jpost.com/Jewish-World/Judaism/Ask-the-Rabbi-A-matter-of-time-167236 ,
cakazubulwa mu Kaanda Kaniini 18, 2017.)
11 http://adventist.ph/philippines-profile ,
cakazubulwa mu Kaanda Kaniini 8, 2017.
12 https://en.wikipedia.org/wiki/Department_of_Alaska ,
cakazubulwa mu Kaanda Kaniini 12, 2017.
13 BBC News quoting Michael Walsh, the Kiribati
Honorary Consul to the UK, http://www.bbc.com/news/world-13334229 ,
cakazubulwa mu Kaanda Kaniini 13, 2017.
14 http://www.chabad.org/library/article_cdo/aid/1736567/jewish/The-Sabbath-the-International- Date-Line-and-Jewish-Law.htm ,
cakazubulwa mu Kaanda Kaniini 18, 2017.
Increased light in recent
years has revealed that the Biblical day—and thus, the Sabbath—begins at dawn.
The chronology of events covering Yahushua’s death and burial conclusively
prove that the Jews of Yahushua’s day still observed the Sabbath beginning at
dawn.
Hena yebo kuli nookamvwa makani aakuti kusindikizya muntu munzila yabulemu? Bantu batola
milumbe
muli sikapepele ciindi aciindi balaambilizya kuti kwakadadulwa
mfulumende yamapolitikisi kubusena bumwi nokuba kunyika imwi. Pele
kusindikizya muntu munzila yabulemu, ncintu ciindene. Ncintu cicitika kufwamba
mukulaba kwaliso.
Eeco ncecintu cakatalika muciindi liya misamu yakusilisya
bantu munkondo niyakaalilwa koonda mulimo mbuli mbokweelede. Mubwini, kusindikizya muntu munzila yabulemu ,
kwakali kufwida muntu luse ooyo walicisa cakuti ulaafwi kufwa kufumbwa ciindi,
akumukosweda buumi bwakwe muluzyalo. Kaambo keni aawa, nkakufwambya kufwa ooyo
mweenzinyoko walicisa munkondo kuti afwambaane kufwa kakwiina kumvwa cicisa
kwaciindi cilamfu. Aaka kaambyo kakasandaulwa, kusikila mazubaano,
kakaambilizya “mucito nokuba cintu cimanizyila limwi kujaya cintunyina eeco cuubukide
kubula nguzu cakuti cilaafwi kufwa.”1
Izwanga lyakuti Nsabata itola mawoola aali 24, kuzwa
kumabbililo aazuba kusikila kumabbililo aazuba atobela, lyakayozya akutalika
kubula mpuwo nkaambo kakubbukizya bumboni bunjaanji bwaambilizya kuti, kampango
ka Bapaizi 23:32 , aawo
mpokuyaamikidwe cilengwa eeci, tiikakabelesyegwa munzila iiluleme alimwi
kunyina nokajatikizya buzuba
bwaciloba bwa Nsabata pe.
Cintu cisindaila ansi oolu lusyomo lwakuti Nsabata
italikila kumabbililo aazuba kusikila kumabbililo aazuba, cijanwa mumulumbe
walufu akuzikkwa kwa Mufutuli wesu. Ooyu mulongo wazintu zyakatola busena,
ulalandabika cakumaninizya kuti mawoola aa Nsabata atalikila kubucedo
cifumofumo, kutali kumabbililo aazuba.
MULONGO WAZINTU ZYAKACITIKA
Lufu lwa Mufutuli Yahushua:
“Nicatikakkwane maola otatwe Jesu wakoongolola ajwi pati wati, “Eli,
Eli
lama sabakatani?” Nkokuti, “Leza wangu, Leza wangu, wandisiila nzi?”
47Bamwi babo bakaimvwi munsi-munsi nibakamvwa boobo bakati,
“Ooyo muntu wiita Elija.” Umwi wabo wakatijaana, wabweza
nsinsa, wiizuzya ndulwe, wiibikka alubu, wamupa kuti anywe. Pele
bamwi bakati, “Amulindile, tubone naa Elija ulasika kuzoomufutula.” Alimwi Jesu wakoompolola ajwi pati, eelyo wakafwa.”
(Mateyo 27:46 & 50, KJV)
Kakutaninga bambwa nkoloko zilyeendelela akupima ciindi,
mawoola aabuzuba bomwe-bomwe akalipandaudwe muzibeela zili kkumi azibili. Eelyo
Mufutuli Yahushua naakabuzya kuti, “Hena taali kkumi aabili mawoola aali
mubuzuba bomwe?” (Johane 11:9, KJV) kunyina muntu wakamukazya pe Walo naakaamba
boobo. Boonse bantu bakalicizyi kubalila ciindi kubelesya cinzimweemwe alimwi
bakalizyi kuti buzuba butalikila kubucedo nobwaca akutalika kusalala. Aboobo,
“mawoola” aamupeyo, akali mafwaafwi kwiinda mawoola aamainza.
Yahushua wakafwa “munsaa woola lyafuka” mubuzuba bwa
Pasika, Abibu 14. Eeco ciindi cileelene
aciindi camazubaano ca 3 koloko wamasikati. Muciindi camwaka eeco, nikwaainda
buyo ciindi camalubaluba nokweelene mazuba amasiku, eeco cakali ciindi munsaa 3
koloko wamazubaano. Aabo bazumanana kwaamba kuti Nsabata italikila kumabbililo
aazuba basyoma kuti Yahushua wakakkomononwa kuzwa ampanda akuzikkwa kalitaninga
bbila zuba. Ciindi camunzi wa Jelusalema muciindi camwaka eeco, izuba libbilila
akataa 6:59 koloko wakumangolezya a 7:19 koloko wakumangolezya. Kusanyangulisya
kabotu-kabotu bweende bwazintu, cituyubunwida kuti tiicakali kukonzyeka kucita
zintu zyoonse zilembedwe mu Mangwalo mumawoola one buyo aakainda akataa kufwa
kwa Mufutuli akubbila kwa zuba oobo buzuba.
Yahushua wakafwa kaindi kasyoonto niwakainda 3 koloko wamasyikati.
Mutumba ookwa
Yahushua walombwa
“Muntu
ooyu wakakumbila mutumba wa Yahushua. Mpawo Pilato wakalailila kuti bamupe mutumba
ooyo. Mpoonya Josefa, wakauputaila mumulembo uutuba, akuulazika mucuumbwe cakwe mwini, cipya ncaakakokolwede
mumwaala wabbwe. Wakakunkulisya bbwe pati akujala mulyango wacuumbwe, wainka.”
(Mateyo 27:57-58, KJV)
Kuli tumpango tobile twa Mangwalo ooto tugaminide
kuyubununa kuti buzuba butalikila ncobeni kubucedo, kamwi kampango akataa
tobile, nka mbukwaacitika kukankaminwa ampanda. Nokuba boobo, nkaambo kaziyanza
zyabantu akulubizya kusandulula Mangwalo, ootu tumpango twiile kusotaukwa atala
abantu bazuunyene kwaamba kuti Nsabata italikila kumabbililo aazuba.
Ziyanza zyabantu: Bantu
bazyibide kuyeeyela kuti kampango ka Matalikilo 1 kayiisya kuti buzuba
butalikila kumabbilo aazuba nkaambo kakwiindulula kulemba kuti: “Alimwi
kumangolezya acifumofumo bwakali buzuba [butaanzi, bwabili, bwatatu amazuba
amwi aakatobela mbweenya oobo.]” Nokuba boobo, aaka kampango takapanduludwe
munzila iiluleme. Mucaandaano citaanzi cabbuku lya Matalikilo, Mwami Yahuwah
wakasalazyide kale kuti buzuba caamba nzi: mumuni! “Mpoonya Elohimu wakati,
Akube mumuni: mpoonya kwakaba mumuni. Mpoonya Elohimu wakabona kuti
mumuni, kuti wakali mubotu: nkabela Elohimu wakaandaanya mumuni kuzwa
kumusinze. Mpoonya Elohimu wakaita mumuni kuti Mbuzuba, alimwi
musinze wakawiita kuti Masiku.” (Matalikilo 1:3-5, KJV)
Kuzwa mumusinze uutabonwi cintu kakutaninga lengwa nociba
cintu comwe, buzuba butaanzi bwa
Kulenga bwakatalika eelyo Mwami Yahuwah naakapozya kwaamba kuti, “Akube
mumuni.” Mpoonya Walo wakaya kumbele akwaandaanya
mumuni kuzwa kumusinze. Walo wakaulika
mazuba zintu zyobile nzyaakaandaanya aawo. Yahuwah “wakaulika mumuni zina
lyakuti Buzuba, alimwi musinze Walo wakawiita kuti Masiku.” Aboobo, kudadanyana
kwaamba kuti “buzuba” butalikila nokwasiya, nkuswaanganya antoomwe eeco Mwami
Yahuwah ncaakaandaanya.
Kaambo kakwaamba kuti, “mpoonya kwakaba mangolezya naa
igoko, alimwi kwakaba cifumofumo, buzuba bomwe ”, keelede kumvwisyigwa ncobeni
kuti mumuni “mbobuzuba” alimwi eeco nceceendelana amumuni , akuti “masiku” nciindi ca mudima.
Ibbala lyakasandululwa kuti “mangolezya” alimwi liyeeyelwa
kuti ngamawoola aamasiku, lizyila kubbala lya ciHebulayo lyakuti ereb.
Eeli bbala liiminina ciindi cabuzuba eeco
cisolweda akutobela zuba nolyabbila. … Kaambo kakuti “kumangolezya” [mubwini,
“akataa mangolezya”] kaiminina ciindi akataa mabbililo aazuba amusinze ,
“nolyabbila zuba pesi kakutaninga siya.”2
Aawa bbala lisanduludwe mu Cikuwa talikonzyi kwaambilizya
ciindi ca musinze eeco Mulengi wesu ncaakaita kuti Masiku, nkaambo eelyo bbala
litalika kupima ciindi kalitana bbila zuba! Mumuni nguuyendelezya buzuba;
musinze nguuyelezya busiku. Aboobo kufumbwa kuti ciindi kakucili mumuni wazuba
mujulu, eeco ciindi cicibalilwa ku Buzuba oobo.
Kulubizya kusandulula: Ciindi cabili mu Mangwalo eeco cisalazya kuti mabbililo aazuba
taakonzyi kutalisya buzuba, cili mukampango kalungulula kuzikkwa kwa Mufutuli
Yahushua. Kugaminina, ciindi cini eliya Josefa waku Arimathea naakaunka kuli
Pilato kuyoolomba mutumba wa Mufutuli. Nkaambo kakuti Cikuwa tacikonzyi
kusandululwa cakugaminina kuzwa kubbala lya ciGiliki, aabo bakali kusandulula,
bakabelesya bbala lyakuti “mangolezya.” Nkaambo kakuti eelyo bbala limvwikaanga
ndibbala lya “mangolezya” lilembedwe mu Matalikilo 1, cintu cakatobela ncakuti
bakazinga mizeezo yabantu boonse babala kampango aaka akuzumanana kusyoma
kusikila buzuba obuno kuti buzuba butalikila kumangolezya.
Nokuba boobo, eeci tacili cintu citabilidwe aa Mangwalo pe.
Mubwini, aaka kampango kasyoonto ka Mateyo, kapa bumboni busalazya ncobeni kuti
Nsabata tiitalikili kumabbililo aazuba.
Kobala kampango aaka alimwi: “Eelyo naakasika mangolezya ,
kwakaboola mwaalumi muvwubi umwi … wakalaa zina lyakuti Josefa, ooyo … wakaunka
kuli Pilato, akuyookumbila mubili ookwa Yahushua.” (Mateyo 27:57-58)
Ibbala lyakuti “mangolezya” aawa lizyila kubbala lya
ciGiliki lya opsios alimwi, nokuba kuti lilakonzyanya,
ambolibelesyegwa kanjaanji pele talikonzyene kubbala lya ciHebulayo
libelesyedwe mubbuku lya Matalikilo 1. Eeli bbala liiminina kuti: “Matalikilo
aa Busiku … Ibbala eeli mubwini lyaambilizya ‘kumamanino aabuzuba,’cibeela
cicaalizya cabuzuba, ‘mangolezya’ mbuli mbokulembedwe abaJuuda, kuzwa
aciindi ca 3 koloko kusikila kumabbililo aazuba, ciindi cicaalizya kalibbilide kale zuba; eeci ncecaambwa kanjaanji kuti ncoliiminina bbala eeli.
Nokuba boobo, lilabelesyegwa kwaamba ziindi zyobile eezi.”3
Kakwiina bumboni bwakuyungizya waawo, eeci cilikke ceelede
kutondezya cakumaninina kuti Nsabata tiitalikili kumabbililo aazuba nkaambo
eelyo bbala libelesyegwa kanjaanji liyubununa kuti Josefa taakaninga unka kuli
Pilato kuti akakumbile mutumba wa Mufutuli kusikila kalibbilide kale zuba!
Mulimo wakuvwuntauzya ooku, nokuba boobo, tuuli
wakutondezya kuti naa Josefa waku Arimathea wakaunka kuli Pilato kalibbilide
kale zuba. Pele mulimo wini ngwakutondezya kuti tiicakali cintu cikonzyeka
kumanizya kubambilila akuzikka mubili ookwa Yahushua kalitaninga bbila zuba. Ibbala
libelesyegwa kanjaanji lya opsios liiminina kuti kalibbilide kale
zuba. Pele nkaambo kakuti eeli bbala lyakali kubelesyegwa kanjaanji
mukwaamba ciindi cili akataa masyikati kusikila ciindi kalibblide kale zuba,
aawa inga twabelesya ciindi cakataanguna kusika. Alimwi, oobu teesyi
mbolibelesyegwa kanjaanji ibbala eeli, pele nkaambo lyakali kubelesyegwa
mukwaamba ciindi cakumazuba munsaa mangolezya, aawo mpotweelede kutalikila
mubandi wesu.
Mukulesya buyo kukazyana, mumubandi woonse ooyu, ciindi
ciinda kufwiimpa, alimwi cikonzya kuzyibwa amuntu uuli woonse, ncecisalidwe
kubelesyegwa.
Mulumbe mubotu wakalembwa kabotu-kabotu uugaminina kusanganya
abasikwiiya ba Mufutuli
bakaliko aciindi eeco Walo
naakafwa. Pele Josefa waku Arimathea naba Nicodemus tiibakalembwa akataa baabo
bakaliko aciindi eeco. Kuti nibakaliko ncobeni mbuli bantu bakali balongwe ba
Mufutuli, nibakalembwa abalo.
Nkaambo kabulamfu bwa mawoola aabuzuba aciindi camwaka
eeco, Yahushua kunoonga wakafwa munsaa ciindi ca 3:10 koloko wamasikati. Inga
nicakatola ciindi cilamfu kuti Josefa waku Arimathea amvwe makani aalufu lwa
Mufutuli. Bamwi bamaJuuda aabo bakazide kuzyooweela kucokacoka Mufutuli
naakacili kufwa, bakapiluka ku Jelusalema zyoonse nizyakanizya kucitika
ampanda, kabayoowede nkaambo kakuzuzuma kwanyika amudima uusiya mbi uutabonwi
cintu wakavwumbide nyika. “Alimwi boonse bantu bakazide antoomwe
kuzyoolangilizya, bakabona zintu zyoonse zyakacitigwa, bakalyuuma acamba
akulilauka kabaankamene, akupiluka.” (Luka 23:48, KJV) Aawo inga nicakatola
ciindi cikubwene kuti mulumbe umusikile Josefa.
Tacili cintu citakwe maanu kweezyeezya kuti cakatola
maminiti aasika 45 kusikila kuwoola lyomwe kuti Josefa umusikile mulumbe wakuti
Yahushua wakafwa. Inga nicakamutolela ciindi cikubwene kuti aliyumyeyumye kuzwa
kubuumba akunyandwa, akulibbakamuna kuti akanze cakuta akwakugama. Walo nokuba
aciindi eeci, kunoonga wakacili kubandika a Nicodemus kuti bamvwane zintu
zyakucita. Aawa twaamba myoyo yabantu banyama balimvwa mbuli muntu uuli woonse
mbwalimvwa liya nawuside akubaa buumba mumoyo wakwe. Nokuba kuti Josefa
naakazyiba makani aalufu lwa Mufutuli mukaindi kasyoonto, nicakatola ciindi
cilamfu kuyookumbila mubili wa Mufutuli.
Walo naakatola ciindi kalilauka mumoyo wakwe nokuba kuswesya misyozi.
Inga nicakali kutola kaindi kasyoonto kweenda kuzwa amunzi wakwe kuya kooko
nkwaakali kukkala Pilato. Walo inga naakasika kumunzi wa Pilato aciindi ca 4:30
koloko kumazuba.
Josefa unooli wakali muJuuda uukubwene wakalaa mpuwo, pele
Pilato wakacilaa nguzu atalaa nguwe. Inga nicakatola kaindi kasyoonto kuti
bakapaso bakwe batumine mulomo kuzwa kuli Josefa kuti abonane a Pilato
akupiluka kabajisi bwiinguzi, akumuzumizya kunjila mumunzi kuti bandike
ncaakali kuyanda.
Akwalo kuyeeyela kuti Josefa wakasompaila kuya kuli Pilato
munsaa ciindi ca 4:30 koloko wamasikati, eeco kacili ciindi cakufwamba ncobeni
kuti asike kuli Pilato—ooko inga kwaba kubinzya ciindi eeco kapati—kuti cibe
4:45 koloko wamasikati.
Ciindi cakufwamba eelyo Josefa naakali kunga wamvwidwa kaambo kakwe kuli Pilato inga nicakali 4:45 koloko wakumazuba, nokuba kwiinda waawo.
Pilato wanyandywa
akwaalilwa kusyoma
Lufu lwakukankaminwa lwakali lufu lutola ciindi cikubwene
alimwi muntu katongela kumwi kaminidwe kucisa kwaciindi cilamfu. Nkuubbala
lyakuti “kukankamina” ooko nkotujanina bbala lyakuti “kuminwa kucisa”, eeco
kacaambilizya cintu cicisa ncobeni cakuti moyo wamuntu inga waminwa akuwizuka.
Cakali kutola mazuba manjaanji kuti minyemfu yamuntu italike kubombotoka akuti
muntu atalike kuvwitima kuyoya kusikila watalika kufwekemba akufundilila
mucamba. Nokuba boobo, Mufutuli Yahushua taakafwa nkaambo kakufundilila kuyoya
pe. Walo wakafwa nkaambo moyo wakwe wakapwasyuka.
Pilato taakaazyi makani aaya pe. Aboobo, eelyo Josefa
naakamukumbila malailile aakuti akabweze mutumba, “Pilato wakanyandwa kuti Walo
wakafwide kale mukaindi kasyoonto buyo.” (Maako 15:44, NKJV) Ooku mubufwaafwi
nkwaamba kuti, Pilato taakasyomede kuti muntu inga wafwa mukaindi kasyoonto
boobo nkaambo buyo kakugagailwa ampanda. Walo “wakaita umwi Silumamba wakwe,
akumubuzya kuti naa Mufutuli wakalifwide ncobeni kwaciindi cilamfu buti. Nkabela eelyo Pilato naakazyiba makani aayo
kuzwa kuli Silumamba, wakapa mutumba wa Mufutuli kuli Josefa.” (Maako 15:44-45,
1599 Bbaibbele lyaku Geneva)
Eeco nicakatola ciindi. Pilato tanaakali kukkala mu Jelusalema. Walo wakali kukkala ku Caesarea. Milumbe iilembedwe itondezya kuti wakali kuboolaboola buyo ku Jelusalema muziindi zyamapobwe aacisi eelyo bamaJuuda nibakali kulangilwa kuzangila mfulumende. Zimwi zintu zyakavwukkulwa kunsaa nyika mumyaka misyoonto yakainda, zilakazya muzeezo wakuti Pilato wakali kukkala kungazi yaku Antonia, alimwi zitondezya kuti kunooli Pilato wakali mweenzu wa Herodi Antipas mumunzi mupati wakayakidwe a Herodi Mupati.
Cibumbwa ca Munzi wa Herodi, ooko nkwasyomwa kuti Pilato nkwaakakkede kali mweenzu wa Herodi Antipasi.
Kuzumizyigwa kunjila mumunzi wa Pialto nicaatola kwiinda
mamiti aali 15 aayo ngotupimide mucibalo eeci. Ncobeni kusikila ciindi eelyo Josefa
naakasindikilwa kunjila mulubuwa lwa Pilato kuti amvwugwe kaambo kakwe,
aanzyigwe kweendelana aziyanza zyabantu ba Kujwe, akwaamba ncaakali kuyanda,
akuteelela Pilato nkwaakali kukankamuka akubuzya mibuzyo minjaanji iijatikizya
lufu lwa Mufutuli, mpoonya akulindila kaswiilila Pilato nkwalailila mulanda
wakwe kuti akaite silumamba ooyo wakali mupati wamulimo ku Gologota, ciindi
cilamfu nicakainda kuti zyoonse zintu eezyo zicitike. Kunooli inga kacili
ciindi ca 5:00 koloko wakumazuba, nokuba 5:15 koloko, nokuba musyule lyaciindi
kapati, kweendelanya aleelyo Josefa naakasika akutalika kulombelela kuti
anjizyigwe mukati kuti abandike a Pilato.
Pele kulesya buyo mazwanga, atubikke ciindi eeco naakapegwa
ciindi cakubandika kuti cakali ciindi ca 5:00 koloko wakumazuba.
Busena bwakukankaminwa bwakali kulaale kwa maile lyomwe
kuzwa a Munzi ookwa Herodi.4 Silumamba uuzyandamene wanguzu kapati
inga naakakonzya kweenda musinzo ooyo mumaminiti masyoonto buyo, kapati kuti
naakatantide bbiza. Pele kweelede kwiibalukwa kuti silumamba naakaccelwa
kweendesya nkaambo kabunji bwa basilweendo aabo bakabungene mukati kamunzi wa
Jelusalema kuzyoosekelela Pasika a Pobwe lya Cinkwa Citakwe Mimena. Kusikila
aciindi eeco (1) mulanda naakaitwa, akupegwa mulumbe akutumwa kuti atole
mulumbe ooyo, (2) akweenda kayaa
kupenauka akulisyaanikizya mukati kamabunga aabantu, (3) kusisya mulumbe ooyo,
(4) silumamba naakatambula mulumbe akubikka silumambanyina kuti ajate mulimo
eelyo walo naakayaamukide kuyoolanga cakacitika kubusena bwakukankamina, (5)
mpoonya silumamba naakapiluka kayaa bwiinda akataa makunga aabantu, ciindi
nicakasika munsaa 5:15 koloko wakumazuba.
Kusikila ciindi sikalumamba naakasika kuti ayingule mubuzyo wa Pilato,
inga ciindi nicakalisikide a 5:15 koloko wakumazuba.
Pilato wapa Josefa
malailile kuti abweze mutumba
“Pilato
wakagambwa kumvwa kuti Yahushua wakafwide kale. Wakaita silumamba akumubuzya
kuti naa Yahushua wakafwide ciindi cilamfu buti.” (Maako 15:44, 1599
Bbaibbele lyaku Geneva)
Eeco cakatola ciindi cikubwene.
Pilato taakali kukkala mukati kamunzi wa Jelusalema pe. Walo wakali kukkala ku
Caesarea. Milumbe iilemebdwe yaambilizya kuti walo wakali kuboolela buyo
mapobwe aacisi ku Jelusalema eelyo bamaJuuda nibakali kulangilwa kuti inga
bazangila mfulumende akutalika kulwana akusaala. Zintu zyakajanwa mumyaka
misyoonto yakainda, tazizuminani amuzeezo wakuti Pilato wakali kukkala mukati ka
ngazi yaku Antonia alimwi kubonekaanga Pilato wakali mweenzu wa Herodi Antipasi
mubusena oobo mbwaakaliyakilide Herodi mutaanzi Mupati.
Tacili cintu cikonzyeka kuzyiba kuti naa Pilato wakaide
kupa malailile aakumulomo kuli silumamba wakwe kuti aangulule akulekezya
mutumba ookwa Yahushua kuli Josefa waku Arimathea, naa kuti wakalemba malailile
aayo atalaa mpasa yamalala. Tacikwe makani, pele kusikila ciindi eeco
sikalumamba naakaitwa, akwiingula mibuzyo yokwa Pilato, akumusyomya ncobeni
kuti Mufutuli wakali fwide ncobeni, Pilato naakapa malailile, alimwi Josefa
naakayaamuka, ciindi cifwaafwi cinga cakainda aawo inga kacili maminiti aali
15, akusisya ciindi ku 5:30 koloko wakumazuba. Kuti Pilato naakatumina mulembi
kuti aboole kuzyoolemba malailile aakwe, akubikka cisimbo cankaya yakwe, inga
nicaatonkela kuyaamuka kwa Josefa kuti azwe amunzi ookwa Pilato kwamaminiti
aali 15.
Josefa naatakayaamuka kuzwa kuli Pilato katanasika 5:30 koloko wamangolezya.
Gologota wakali kkilomita lyomwe munsaa Munzi wa Herodi. Kufumbwa muntu wakali kweenda musinzo ooyo, naakamusyigwa amakunga aabantu aakabungene kusekelela Pasika a Pobwe lya Cinkwa Citakwe Mimena.
Josefa
mbwaakabambilila busena bwakuzikka mutumba
“Naakamvwa kwaamba kwasilumamba, Pilato wakaambila Josefa kuti
ulakonzya kuyoougwisya mutumba…” (Maako 15:45-46, KJV)
Josefa taakabindila kuya ku Gologota pe. Walo taakazyi kuti
inga uyoopegwa malailile aakuti akaanzule mutumba wamuntu wakasingidwe kufwa.
Aboobo, eelyo naakamanizya kupegwa malailile, walo wakacita zintu zitobela:
1) Walo wakapiluka kumunzi wakwe
kuyoopa batwanga bakwe malalile aakuti babunganye zibelesyo azimwi zintu
ziyandika kuti bakakkomonone akwaanzula mutumba kuzwa ampanda mpuwaagagaidwe,
akuutembaizya kuya kubusena bwakuuzikkila, mpoonya akuyoosalazya mubili ooyo akuubambila
kuti uzikkwe .
2) Walo naakatumina mulomo kuli Nikodemasi, nkaambo Nikodemasi wakalizyi kuti
wakeelede kweetelezya tununkilizyo twakunanaika mutumba kuutaninga zikkwa.
3) Walo wakaunka (naa wakatumina mutwanga wakwe) kuti akaakuule milembo yakuvwungailila
mutumba kuutaninga zikkwa. (Maako
15:46 )
Nokuba kuti bantu bamwi balaa mubuzyo kuti mbubuti Josefa
mbwaakali kunga waula milembo yakuvwungaila mutumba kakuyanda kuba kumazuba
eelyo bantu kabalibambila kulya Pasika, kuli twaambo totatwe tweelede
kwiibalukwa. Ootu twaambo tujatikizya bbala lya opsios kuti lyaba
ndelizumizyigwa kubelesyegwa aawa, akwaambilizya kuti Josefa wakaunka kuli
Pilato nilyakabbilide kale zuba.
1) Pasika wakali buzuba bwakubeleka
2) Ambweni mantoolo akacili julidwe aciindi eeco; nokuba kuti,
3) Walo wakali kukonzya kuyandaula bantu balaa zintoolo aabo batakali kunga
balelema kumusambala zintu, nokuba kuti akali masiku, nkaambo kaziyanza
zyakeelede kucitwa mukuzikka baJuuda eezyo zyakeelede kucitwa cakubinda.
Ncintu cikonzya kuteeleleka ncakuti Josefa naakakonzya
kuula milembo yakuzambaila mutumba kalibbilide zuba. BaJuuda lyoonse
bakalizyibidwe kuti bakali bantu bateenkeli kuyandisya mpindu akujana mali,
aboobo kunoonga mantoolo aaba Juuda akacili julidwe nokuba kuti zuba lyaakali
bbilide kale. Mubbuku lya Amosi 8, bajuuda tiibakasinswa nkaambo kakusambala
ciindi camasiku pe. Pele bakasinswa nkaambo kakubinzya kubalila mawoola
aabulemu aa Nsabata.
“Amuswiilile makani aaya nywebo nomupenzya
babulide akukatazya bacete bamucisi, nomuti, “Ino pobwe lyamwezi mupya lilamana
lili kutegwa tutalike kuulisya maila, abuzuba bwa NSabata bulainda lili kutegwa
tusambale maila amwi. Tucesye cakupimina, tudulisye, tubelesye zipimyo
zyakucenga, tuule bacete ansiliva ababulide andyasyo, alimwi tuulisye maila
aanyina ankwaaya.”? (Amosi 8:4, 5, KJV)
Bikkila maanu aawa kuti, kuti mantoolo
woonse naakalijedwe nilyakabbila zuba, nikwakabula muzeezo wakubinzya mawoola
aasetekene aa Nsabata nkaambo boonse nibakalizyi kuti bakazumizyidwe buyo
kujula mantoolo kusikila buzuba butobela.
Gologota Mulundu wakali mbuli Cipompo camutwe, wakali kkilomita lyomwe munsaa Munzi wa Herodi.
Kuti mantoolo kaali akali jalidwe, nokuba boobo, Josefa
naakabayandaula aabo basambala milembo yakuzikkila mitumba kuzwa mumaanda aabo.
Mumasi manjaanji, kusikila abobuno buzuba, bantu balaa zintoolo bakkala
mumaanda aayakidwe atalaa zintoolo nokuba kunzaa zintoolo zyabo. Tiicakali kunga
caba cintu cikatazya kuli nguwe kuti awule milembo yakuzikkila nokuba kuti kakuli kumazuba nanka
kumangolezya. Pele eeci nicakamutolela ciindi cikubwene nkaambo musambazi
naakali kusekelela pobwe (nanka kulibambila kuti asekelele pobwe lya) Pasika
antoomwe amukwasyi wakwe woonse abalongwenyina. Kuyeeyela kuti Josefa wakalizyi
kabotu kwakugama alimwi taakaleyaleya akusowaila ciindi, eeco acalo nicakamutolela
ciindi cili mbocibede. Jelusalema wakali munzi wakayakidwe mbuli maanda
aamazubaano, kuukosawidwe amigwagwa iikwazeme mipati. Tuzila twawo twakali
syaankene, katuzelauka, alimwi katukobeledwe amantoolo aamakwebo mumbali
azivwuka zya basilweendo.
Mulundu wa Gologota wakali buyo myaanda yamamita yongaye
kuzwa kumulyango wamunzi ooyu. Nokuba
boobo, wakali kkilomita lyomwe kuzwa munsaa munzi wa Herodi. Kuti muntu wasanganya kukkilomita
lyomwe eelyo, misinzo yoonse njaakeendeenda Josefa eelyo naakali kupiluluka
kumunzi wakwe, nakaunka kuyoowula milembo yakuzikkila, naakapilukila kumunzi
wakwe kuti akabunganye zintu zyoonse zyakali kuyandika, akutola kasinzo kaya
anze lyamunzi, yoonse misinzo eeyo inga yatola ciindi cili mbocibede.
Kuzwa aawo Josefa naakayaamuka kuzwa mulubuwa lwa Pilato,
kusikila leelyo naakayumuka kuya ku Gologota, inga mawoola obile naakainda,
nokuba manji kwiinda waawo. Ncintu camaanu kuyeeyela kuti Josefa a Nicodemasi
bakaswaanganina anze lyamulyango wamunzi akululamika musinzo wabo kuya ku
Kalivali antoomwe. Kuyungizya azimwi zintu zyakeelede kucitwa kuzwa ciindi
Josefa naakataanguna kuya kuli Pilato, eeco inga nicaamutolela ciindi kusikila
ku 7:30 koloko wamangolezya eelyo naakalulama kuya ku Gologota abatwanga bakwe
antela a mbongolo yomwe nokuba zyobile kazikulaikidwe zintu ziyandika.
Eelyo zintu zyoonse zyeelede kucitika muciindi eeci
nozibikkwa antoomwe, inga kwafwambaana kulibonya kuti kuzikka kalitaninga bbila
zuba (6:59 koloko – 7:19 koloko wamangolezya) ncintu citakonzyeki pe. Aboobo,
kuti ciindi cifwaafwi loko cayeeyelwa kuti ndendilyo nizyaacitika zintu eezyo,
izuba lyakali bbilide kale eelyo Josefa naakazwa mumunzi.
Josefa, abatwanga bakwe azibelesyo, nibakayumuka kuya ku Gologota kalibbilide kale zuba.
Kukkomonona
akwaangula mutumba
“… Mpoonya bakamwaangula kuzya ansi …”
(Maako 15:46, KJV)
Inga nicatakatola ciindi cilamfu kuti Josefa, Nicodemasi
abatwanga babo basike kumulundu wa Gologota. Tee kayi, ooyu mulundu wakali
munsaa mugwagwa mupati uunjila mumunzi wa Jelusalema. Kuyoosika kumulundu ooyu
kuzwa nibaazumizyigwa a Pilato, nibakajana nkamu yabantu yakali kwiilingana
akulangilizya cakali kutola busena
Aciindi cimwi Mufutuli Yahushua naakafwide kale, aabo
bamajuuda bakali kulangilizya zyakali kutola busena bakakanza kuti mibili
yabantu bagagaidwe , itakkalili ampanda nkaambo buzuba bwakali kutobela bwakali
buzuba bwa Nsabata abuzuba butaanzi bwa Pobwe lya Cinkwa Citakwe Mimena.
“Mbwaanga bwakali buzuba bwakulibambila kubuzuba butobela
bwa Kulyookezya butegwa Nsabata, bapati ba Bajuda bakakumbila Pilato kuti bantu
bakankamidwe bakompaulwe maulu akwaangulwa aziingano kabutanasika buzuba bwa
Nsabata. Bakacita boobo nkaambo buzuba oobu bwakali bupati kulimbabo. Aboobo basilumamba bakasika akutalika kutyola maulu
aamwaalumi mutaanzi wabaabo bakabambwidwe alimwi akuli wabili. Pele nibakasika kuli Yahushua, bakajana kuti wafwa kale,
nkaako taakwe nibakamutyola maulu pe. (Johane 19:31-33, KJV)
Aaka kampango katupa bumboni buyungizya kutondezya kuti
Nsabata tiiyakali kukonzya kutalikila kumabbililo aazuba nkaambo katusimpe
tutobela ansi aawa ootu:
Pilato wakanyandwa kuti muntu inga wafwambaana kufwa boobo kwiinda
mukugagagilwa buyo, aboobo walo wakatumizya silumamba ooyo wakali kweendelezya
kukankamina kuti amubuzye makani woonse.
Silumamba wakasyomezya ncobeni kuti Yahushua wakalifwide.
Kuti bajuuda nibakaunka kuli Pilato
kuyoolomba kuti bakompaule maulu aabagagaidwe basingidwe eelyo Josefa kataninga
unka kuli Pilato, Pilato naatakatumizya silumamba ciindi cabili kuyoolanga
ncobeni kuti naa Yahushua wakalifwide ncobeni. Walo naakalizyi kale kuti
wakafwa kwiinda mukufundilila kuti maulu Aakwe naakakompoolwa.
“Lino kwakali muunda kubusena ooko kwakakankamidwe Yahushua. Mumuunda oomo kwakali cuumbwe cipya mwatakaninga zikkidwe muntu pe.
Nkaambo kakuti cuumbwe eeco cakali aafwiifwi, akuti, bwakali buzuba bwakulibambila kubuzuba butobela bwa Kulyookezya butegwa Nsabata bakatola mutumba wa Yahushua akuuzikka oomo.” Johane 19:41-42, KJV
Aboobo baJuuda bakaunka kuli Pilato kuyookumbila kuti
bafwambye lufu lwabasintolongo bobile bakaceede bakacili kulanga eelyo Josefa naakamanide 5 kale kulomba mubili wa Mufutuli. Balo bakakumbila Pilato muciindi Josefa naakali kupangana a
Nicodemasi mbobakali kunga bazikka Mufutuli Yahushua.
Kukkomonona mutumba wa Mufutuli kuzwa ampanda inga wakali
mulimo muyumu uuminya, alimwi uutola ciindi. Mangwalo alembedwe kuti kunyina
pe noliba lyomwe fuwa lyokwa Yahushua lyakakompwedwe pe, eeco kaceendelana a
cishinshimi. Josefa, Nicodemasi abatwanga babo kunooli bakali kubambilila
kabotu-kabotu kwaangula mubili, nokuba boobo, ooyo tiiwakali mulimo muubauba
kusomauna mpikili zipati boobo, kazipatide mumapulanga aaciciingano. Ncobeni abalo basyaazibwene bazintu zyansiku,
bakavwukkula mafuwa aakali mubbokesi lyamafuwa kaacigagaidwe ampikili, eeco
ncecitondezya mbocakali cintu ciyumu kusomauna mpikili kuzwa mumutumba wamuntu.
Cakalisalede kuti kufumbwa naa nguni ooyo wakazikka mutumba wamuntu ooyo,
wakaalilwa kusomauna mpikili, nanka kuti, tiicakali cintu ciyandika kucita.
Josefa a Nicodemasi nibakatola ciindi kufumbwa mbucakali
kuyandika kuti bacite mulimo wabo kabotu-kabotu, kwaangula mubili mubulemu
kuzwa aciciingano. Bakali kubindila
kuyoolya mulalilo wa Pasika. Ooyu wakali mulimo mupati mumaumi aabo ngubakali
kubeleka wakuzikka Mufutuli. Balo nibakali jisi batwanga bakutembaizya mubili
akuutola kucuumbwe ca mumuunda wa Getisemane, eeco cakali munsimunsi. Ooyu
mulimo niwakatola woola lyomwe, akusisya ciindi coonse antoomwe ku 8:30 koloko wamangolezya.
Kukkomonona mutumba kakwiina kuuyawulula inga wakali mulimo uukatazya.
Ciindi nicakasika a 8:30 koloko wamasiku kusikila nibakamanizya.
Kusalazya mutumba
kuti uzikkwe
“Mpoonya
wakawaangula, akuuputaila mucisani cibotu akuyoowulazika mucuumbwe cakakokololwa
mumwaala, mucuumbwe mwatakana zikkidwe muntu. Bwakali
buzuba bwakulibambila, nkaambo Buzuba bwa Kulyookezya butegwa Nsabata bwakali
aafwiifwi kutalika.” (Luka 23:53, KJV)
Kubambilila mubili kuti uzikkwe lyoonse wakali mulimo
uutola ciindi cikubwene. Kulanganya mbwaakapenzyegwa Mufutuli kataninga fwa,
kusanganizya aziyanza zya baJuuda nzyobatobezya eelyo nobayanda kuzikka muntu,
inga eeco nicakatola ciindi cilamfu loko. Josefa, mbwaanga wakali muntu
muvwubi, wakajisi cuumbwe cipya cakamanizya kubambilwa kuti akazikke mukaintu
wakwe alakwe mumbewu yakulyookezyela. Oomo mumbewu, kwakali zyiba lyameenda
aakali kuyoboloka kuzwa kumvwula. Kwakali meenda manjaanji aakali mumo, pele
nicakacili kunga catola ciindi cilamfu kusanzya mubili wakacuzawidwe boobo. Nokuba cisyomeka cameenda inga nicakadimpulwa
ziindi zinjaanji kuteka meenda; masusu aamutwe azigunyugunyu zyakaceede aawoo
aakali malezu, zyakasanzigwa. Ciyanza cakusanzya mutumba citola zintu zinjaanji
kuleka muyo kupyaasya meenda kusukuluzya mubili. Inga kunooli kusanzya mubili
nikwakatola mawoola aasikila kuli obile. Kusikila aciindi aawo, inga ciindi
nicakasika a 10:30 koloko wamasiku.
Kusanzya mutumba inga nicakali cintu ciminya, akutola ciindi kusikilaku 10:30 koloko wamasiku.
Kuzambaila mutumba
mumilembo kuti uzikkwe
“Pele umwi silumamba wakamuyasa sumo kulubazu, mpoonya kwakazwa
bulowa amaanzi. Lino muntu wakabona zintu eezi nguwapa
bumboni, nkabela bumboni bwakwe mbwakasimpe. Ulizi kuti waamba zyabwini kutegwa
anywebo musyome. Zintu eezi zyakacitika kweendelana a
Malembe aati, “Taakwe akomwe kafuwa kayootyoka pe.”Alimwi
aamwi Malembe alati, “Bayoomulanga ooyo ngubakayasa.”
Musule akooku Josefa waku Alimatiya wakali umwi wabasikwiiya ba Yahushua,
cakulisisa-sisa mukuyoowa bapati ba Bajuda, wakaakukumbila mutumba wa Yahushua
kuti awaangule aciingano. Pilato wakamuzumizya. Awalo
Nikodemasi uulya wakasikide kuli Yahushua masiku, wakasika weetelezya
atununkilizyo twiindene-indene mane cibbudu buya. Bakatola
mutumba wa Yahushua akuuputaila mumasani antoomwe atununkilizyo, mbubonya mbuli
cilengwa ca Bajuda.” (Johane 19:39-40, KJV)
Cuumbwe ca Mumuunda.
Mpoonya mubili mbuwakamanina buyo
kusalazyigwa, lino mulimo wini wakuzambaila kabotu-kabotu mumilembo
yakuzikkilwa antoomwe atununkilizyo wakatobela aawo. Kuleka mbuli mitumba
iizikkilwa mumabbokesi kucooko ca kumbo, kunyina cibeela camubili cakeelede
kugumana acibeela cimwi. Maboko amaulu woonse akeelede kubaa mulembo
waazambaide akwaandana. Matansyi amatende aalo akali kuzambailwa lyomwe lyomwe
mumulembo walyo lilikke, mbweenya abusyu bwamuntu abwalo. Eeci cakali ciyanza
cakali kucitwa kweendelanya ambokulembedwe mubusanduluzi bwa Mangwalo
mpokwaambilizyigwa Lazalosi naakabuka kuzwa kubafu.: “Alimwi ooyo wakafwide
wakapompa, kazambaidwe kumatansyi akumatende mumilembo yakuzikkilwa: abwalo
busyu bwakwe bwakali zambaidwe mukalembo. Mpoonya Mufutuli Yahushua wakati kuli
mbabo, Amumwaangulule, amumuleke alyeendelele.” (Johane 11:44, KJV)
Kumizeezo yabuJuuda, mulimo wakuzikka muntu wakali mulimo
mupati kapati. Kuti mutumba wamuntu tiiwakazikkwa munzila yeelede, muntu wakali
kulanganyigwa kuti wakali muntu uusingidwe a Mwami Yahuwah. Aboobo, mulimo
wakuzikka mutumba wamuntu, kapati ooyo wakali kuyandwa ncobeni, inga niwakali
mulimo uutontomanwa kubelekwa akubambililwa kabotu-kabotu.
Teesyi kuti bantu boonse bakali kuzikkwa kabananaikidwe
tununkilizyo pe. Bami abantu bavwubide ncobeni balikke mbibakali kukonzya kuula
tununkilizyo twakuvwungailizya amutumba wamuntu uuzikkwa. Mwami Hezekiah wakayobozya tununkilizyo muŋanda
yakwe yakuyobweda. Ooto tununkilizyo twakali kubalilwa kuba cibeela ca lubono
lwakwe. “Ooto tununkilizyo twaambidwe kuti ntwaakabelesya Nicodemo kuti
abambilile mubili wa mufutuli kuti uzikkwe, Johane 19:39,40, twakali ‘ mula a
itati,’ alimwi ntotwakali kwaambwa kuti musamu wa tati, a musamu uununkilila wa
Aquilaria agallochum.”6 Bamwi
basikuvwuntauzya basendekezya kuti mweelwe watununkilizyo ooyo ngwaakaleta
Nicodemo wakali kusikila ku $200,000
mumali aamakwebo mazubaano.7
Mweelwe wa “mapaundi aali mwaanda watununkilizyo” wakali
mweelwe mupati ncobeni watununkilizyo tudula kapati! Mula wakali tununkilizyo
twakusansaila. Itati lyakali ziyidwe kuba lusu, bwakukanda mutununkilizyo
akulambaika mutumba woonse. Mulimo wakuzambaila mubili wamuntu mumilembo
antoomwe atununkilizyo, wakali mulimo uutola ciindi kuleka buyo kuvwavwaanga kuvwungaila
akufwampaila tununkilizyo mukati pe. Comwe comwe cibeela camubili cakeelede
kupombailwa mumilembo yongaye. Tununkilizyo katukandidwe mumusamu uununkilila,
twakali kumataikwa kuzwa amubili, akataa milembo ciindi comwe comwe
cakuvwungaila kabotu-kabotu abulemu.
Wakali mulimo uutola ciindi cikubwene ncobeni.
Mulimo wakuzambaila mubili mutununkilizyo, wakali kukonzya
kutola mawoola obile (nokuba otatwe) kuti umanizye kucitwa. Aboobo ciindi
coonse eeco nicakabatolela kusikila akataa masiku.
Kupombaila mutumba atununkilizyo wakali mulimo uutolela ciindi cikubwene.
Inga ciindi nicakasika a 12:30 koloko akataa masiku kusikila nibakamanizya mulimo ooyu.
Kuzikka
“Mpoonya wakawaangula, akuuputaila mucisani cibotu akuyooulazika
mucuumbwe cakakokololwa mumwaala, mucuumbwe mwatakana zikkidwe muntu..” (Luka
23:53, KJV)
Kusikila niwakamanizya kuzambailwa mubili,
inga nikwakainda buyo maminiti ongaye buyo kulazyika mutumba ooyo mucuumbwe.
Kukunkulisya bbwe lipati kusinka cuumbwe, kubungilila tulembolembo twakalaa
malowa, kubungilila zibelesyo zyoonse nzibaabelesya kukkomonona mubili wa
Mufutuli kuzwa aciciingano, zyoonse eezyo inga tiizyakatola ciindi cilamfu pe.
Kusikila aciindi ca 12:50 koloko akataa masiku, eeyi nkamu yuuside kapati inga
niyakasuuluka kuya kumaanda, mulimo woonse kuumanide kucitwa.
Banalumi abamakaintu nibakabweeda ku Jelusalema munsaa 12:50 koloko akataa masiku.
Nicakabatolela tunzumina tuli 15-20 bamakaintu kuti bazyokele kuzwa ku Cuumbwe mu Muunda.
Bamakaintu
“Abalo
bakaintu bakazwida kucisi ca Galilii, aabo bakali kuya butobela musule lya
Yahushua, bakainka a Josefa kuyoobona cuumbwe, akubona mbuli mutumba wa
Yahushua mbuwakalazikwa oomo. Mpoonya bakabweeda kumunzi
kuti bakabambe mafuta atununkilizyo tumwi twakuyoonanika mutumba wa Yahushua
.” (Luka 23:55-56, KJV)
Muziyanza zya mikowa ya Akataa Kujwe,
bantu bamukwasyi mbabakutauka kubambilila mutumba wamuntu kuti uzikkwe.
Bamakaintu bamukwasyi mbababambilila mutumba wamukaintu uufwide, abalo banalumi
mbweenya buyo mbababambilila mutumba wamwaalumi uufwide. Makani manjaanji
aambilizya kuti Josefa waku Arimathea wakali umwi wamukwasyi ookwa Yahushua,
aboobo ncintu cilaa maanu kuti walo wakaluukwete mulimo wakubambilila Mufutuli
kataninga zikkwa.
Mbuli mbokulembedwe mu Mangwalo, bamakaintu bakalisyite
kumaanda, aboobo tiibakaguma mulimo wakuzikka pe. Balo bakali kulombozya kuti
inga bacita cimwi cakugwasyilizya, pele mulimo wakubambilila mutumba kuti
uzikkwe, wakali mulimo wabanalumi. Mucibaka caboobo, balo bakali kulangilizya
kabaimvwi alaale kabakanzide kuti bakabungilile tununkilizyo amafuta aakunanika
mutumba eelyo niwaamanizya kuzambailwa mumilembo.
Mbulyakamanizya buyo kukunkulisyigwa bbwe lipati kujala
cuumbwe, kucinyina acimbi cakali kukonzya kucitwa. Aboobo aabo bamakanintu
bakapiluka kumaanda, ambweni kabasindikilwa abanalumi kutegwa batanjili
muntenda. Ooyu tiiwakali musinzo wakufwamba kweenda pe. Mbwaanga bakabucesya
tubulu kabakutauka kubambilila mubili kuti uzikkwe. Aboobo bakali katede,
mizeezo yabo yakali katede amibili yabo mbweenya buyo. Ncobeni kunyina nzila
yakuzyiba ooko kwini nkubakali kukkala bamakanitu aabo, pele kuti nibakali
kukkala munsaa ngazi oomo mwakalidwa mulalilo, nibakali kkilomota lyomwe buyo
kuzwa kubusena ooko kwakali cuumbwe. Kuti nibakali kukkala munselelo lya munzi,
nicakabatolela maminiti aasika 15-20 kuti baselemuke musinzo wakuzwa kubusena
kwakali cuumbwe kuyoosikila nkobakali kukkala kumaanda aabo.
Busena bwa Ngazi mwakalidwa mulalilo buli kululyo ansi lyacifwanikiso ca Jelusalema Wansiku. Munzi wa Herodi uli atala kulumwensyi.
Aaba bamakaintu kunooli bakali libambide kale cakucita
kuzwa waawo. Balo bakali kuyanda kunanika mafuta mutumba wa Mufutuli wabo
uuyandwa. Abalo bakali kuyanda kutola lubazu mukulemekezya Nguwe. Eelyo
nibakapiluka kumaanda aabo, bakajata bubi kulibambila akuyandaula tununkilizyo
twakaceede. Luuka waamba kuti aaba bamakaintu, “bakabambilila tununkilizyo
azyakulisakatizya”. Nokuba boobo, cilisalede kuzwa mu Bbaibbele kuti
kweezyekanya akubunganya makani aalembedwe, balo bakalijana kuti tiibakajisi
tunukilizyo tunjaanji amafuta pe. Aboobo kunyina pe ncobakali kukonzya kucita
aciindi eeco nkaambo kwakali kuya kubucedo bwa Nsabata. Aboobo,
“bakalyookezya mubuzuba bwa Nsabata
mbuli mulawo”. (Luuka 23:56)
Mbuyakaindila buyo Nsabata alimwi makwebo naakajulwa kuti
zintu zitalike kusambalwa, aabo bamakaintu “bakaula tununkilizyo tulweela,
kutegwa bakaunke mafumina kuyoomunanika.” (Maako 16:1, KJV) Nokuba kuti bakali
yandisyide kupilukila kucuumbwe kuyoonanika mubili ookwa Yahushua, bakalindila
kusikila kwayanda kuca. Tiibakali kukonzya kuula tununkilizyo tunjaanji ooto
ntobakali kuyanda kubelesya kusikila niyakainda Nsabata kumangolezya. Balo
bakalizyi nzila mbotu iini yakulemekezya Nguwe kuti yakali yakuteelela Nguwe.
Walo wakati naakacili muzumi, “Kuti kondiyanda Ime, kobamba milawo Yangu.”
(Johane 14:15, NKJV) Balo bakabamba buzuba bwa Nsabata akubusetekanya kuli
“Simalelo wa Nsabata.”
Mbuli mbokwaambidwe kale, ncintu cilaa maanu kuyeeyela kuti
aabo bamakaintu bakapilukila ku Jelusalema kabeenda antoomwe abanalumi bakali
kuzikka mutumba. Eeci nicatola tunzumina
twaciindi tuli kkumi atusanu 15 kuti bazinguluke musinzo ooyu akusika kuminzi
yabo a 1:05 koloko akataa masiku. Aaba bamakaintu nibakapiluka kuminzi yabo
umwi awumwi, wakalangaula muŋanda yakwe kufumbwa ncaakajisi, mpoonya
bakabungana alimwi akuvwiyavwiya kuti balibambile kuyoowula ncibaabulide
kufumbwa buyo mbwiiya kwiinda Nsabata. Nkaambo kakuti eeco ciindi akali akataa
masiku, ncobeni kwakanyina mantoolo aakacijulidwe aciindi eeco. Kwaamba masimpe, ooyu mubandi wabo niwakatola
woola lyomwe, akusisya ciindi munsaa 2 koloko wamasiku.
Kweenzyeezya ciindi, inga nicakali ciindi ca 2 koloko wamasiku kusikila bamakaintu nibakatula ansi milimo yakulibambila.
Kubucedo bwa Nsabata
“Alimwi nkaambo oobo buzuba bwakali
buzuba bwakulibambila, ayalo Nsabata yakaswena.” (Luuka 23:54, KJV)
Mulumbe uulembedwe walufu akuzikkwa kwa Mufutuli Yahushua
ulikosoodwe akufwiinsyigwa. Ibbabbele ligantaganta buyo asyoonto ciindi
cakatola kuti azikkilwe mutumba wakwe. Nokuba boobo, ooyu mulongo wazintu
zyakacitika kuti wabikkwa mumulongo, akulangisyigwa comwe comwe, akulangaula
mabala aabelesyedwe aaci Giliki, inga kwatalika kulibonya tusimpe
katusalazyidwe: kuzikkwa kwaYahushua tiikwakali kukonzya kucitika kalitaninga
bbila zuba pe. Kuti bbala lyaci Giliki lya opsios lyazuminwa, ooyu mulimo wakatola busiku boonse! Zyoonse zintu
zyakatola busena mumawoola aabusiku oobo zyakali cibeela cabuzuba bwa
cisambomwe bwamvwiki, buzuba bwakulibambila Nsabata iizyakumbele. Kweendelanya
amulumbe ookwa Luuka, tiibakamanizya kujata mulimo ooyo kusikila nikwakasika
kubucedo bwa Nsabata.8 Nokuba kuti eeci tacaambidwe mubusanduluzi
bwa Cikuwa, pele mabala aaci Giliki mataanzi atondezya kuti mbombubo
mbocakacitika oobo.
Ibbala lyakasandululwa kuti “yakaswena”
mukampango aaka, lizyila kubbala lyaci Giliki lyakuti, … (epiphosko ).
Eeli bbala lyaamba cintu cikankamusya kuti: “nikwakatalika kusalala:- nikwakaba
kubucedo.”9 Ndibbala lyamusyobo wa #2017, … (epiphauo ),
lyaamblizya kuti “kumunika . . . kumwesya mumuni.”10 Nkaambo kakuti
bakalindila kusikila mangolezya nokuya balombe malailile aakuti bakaanzule
mubili kuzwa aciciingano, kuukkomonona akuusanzya, akuuzambaila mumilembo,
azimwi zyaacitika, eeco cakabatolela mawoola aabusiku boonse kuti bakutauke
mulimo ooyo kweendelanya aziyanza zyabuJuuda. Balo tiibakamanizya mulimo woonse
kusikila Nsabata niyakasika kubucedo eelyo nikwakatalika kusalazya kujwe.11
Ibbuku Lipya lya Strong Lisandulula Mabala aamu
Bbaibbele lilapandaula ncolyaambilizya bbala lya epiphosko
kuti “kwaambilizya kusika kubucedo bwa Nsabata .”12 Kuti
eeli bbala nilyakabelesyegwa kwaambilizya kusika kubucedo bwa Nsabata, alimwi
kuti eeli bbala lwalyo nilyali kwiiminina kuti “kutalika kuba kubucedo,” nkaako
mpeenya aawa amakani woonse mpaamanina kusalazyigwa: iNsabata yakatalikila
kubucedo nikwakatalika kusalazya mumuni, kuleka kumabbililo aazuba amudima
wakatobela waawo.
Mumunzi wa Jelusalema, kupasuka kwazuba aciindi camwaka
eeco inga kucitikila akataa 5:54 koloko a 6:27 koloko wakubucedo. Nokuba boobo,
bucedo — kusalala kuba kuti wasika mumuni — kutalikila kulaale kalitaninga
pasuka zuba. Mu Jelusalema, bucedo mumwezi wa Mukubwe-kaangala butalikila
akataa ciindi ca 5:05 koloko (kumatalikilo aamwezi) a 4:25 koloko (kumamaninno
aamwezi ngweenya ooyu mbuli mazuba mbwaayaa kulampa kuya kumainza kubuzuba bweelene
abusiku).
Mbuli mbutwaliboneka kale, twakasala ziindi zifwaafwi loko
kuti tubambe ciiyo eeci. Kwiina nociyandika kuti tulampye ziindi zyakacitika
zintu zyoonse. Tee kayi inga zyoonse nizyakamanizya kucitwa kalitaninga bbila
zuba nokuba kuti pe. Kuyeeyela kuti Josefa wakakumbila malailile aakupegwa
mubili kalitaninga bbila zuba, inga catuleta kuciindi eelyo bamakaintu
nibakali kubambilila tununkilizyo twakunanika mutumba. Balo nibakalibonena kuti
tabajisi zinji alimwi kunyina pe mbobakali kunga baula zyakuyungizya kuli
nzyobakajisi kale zyakubelesya kakuli mpaakati aamasiku. Balo bakatula ansi
mulimo kusikila nibakali kukonzya kuula akuyungizya kutunukilizyo ntobakajisi
kale eelyo Nsabata niyakayindide. Mukupima ciindi kwesu, inga mawoola aali
ciloba naakainda kalibbilide zuba. Mumajwi amwi ooku nkokwaamba kuti, Mangwalo
alisalazyide kale kuti ooyu mulimo wakatola ciindi cikubwene kwiinda ciindi
ncotwapima kale mucibalo coonse eeci!
Ibbaibbele lilisalazyide kuti Nsabata yakatalikila nokwakatalika
kulasazya kubucedo eelyo nibakatula ansi zibelesyo zyabo akuleka
kulibambila. Aboobo, kusikila ciindi banalumi bakali kuzikka mutumba
nibakamanizya, balo bakali pilukide kale ku Jelusalema, bamakaintu
nibakabunganya tununkilizyo akubona kuti tiibakajisi tunji akulizeeza kuti
bakeelede kuula twakuyungizya, ciindi cakali kuyaa kuswena ku 5 koloko kubucedo
bwa Nsabata! Insabata, ya Abibu 15, yakasika nikwakasalazya kujwe alimwi abalo
bamakaintu bakalyookezya mulimo mbweenya mbuli mulawo mbuwakali kwaamba.
Ibbaibbele lyaamba kuti mulimo woonse wakamana eelyo nikwakatalika kusalazya kubucedo bwa Nsabata, 5 koloko! Milimo yoonse iilembedwe yakatola busiku boonse tubulu.
Kubuka Kuzwa Kubafu
“Lino
Buzuba bwa Kulyookezya butegwa Nsabata nibwakamana, Maliya waku Magadala,
Salomi, a Maliya banyina Jemusi bakaula tununkilizyo kuti bakananike mutumba wa
Yahushua. Cifumo-fumo kapati kubucedo mubuzuba butaanzi bwamvwiki,
mbulyakapaswida buyo zuba, bakaintu aaba bakainka kucuumbwe.” (Maako
16:1-2, KJV)
Aawa mpaali bumboni bumaninide kuti buzuba butalikila
kubucedo, kuleka kumabbililo aazuba: “Kumamanino aa Nsabata, eelyo
nokwakatalika kusalazya kubucedo bwa buzuba butaanzi bwa mvwiki, bakaboola ba
Maliya Magadalena a Maliya umwi kuti bazyoobone cuumbwe.” (Mateyo 28:1, KJV)
Kaambo kakwaamba kuti “nikwakatalika kusalazya kubucedo” kakazyila kubbala
ndyeenya lyakabelesyegwa muli Luka
23:54 mukwaambilizya kuti Nsabata “yakaswena” eelyo bamakaintu nibakatula
ansi zibelesyo akuleka kulibambila nkaambo Nsabata yakatalika. Lyaambilizya
kuti, “kutalika kumwesya mumuni: — kutalika kuba kubucedo.”13
“Kuya” ndibbala lyaambilizya cintu kugama kulubazu lumwi.
Nkusandulula kululeme bbala lyaci Giliki lya eis, eelyo lyaambilizya
kweenda akwaambilizya kusika abusena bumwi.14 Eeli bbala
nilyatakabelesyegwa pe kuti Buzuba Butaanzi bwa mvwiki nibwakatalikila
kumabbililo aazuba mangolezya aakaindide kale musyule. Ndileelyo buyo mumuni
“niwakatalika kusalazya kuya kubucedo kwa buzuba butaanzi bwa mvwiki”,
ndendilyo eelyo oobo buzuba nobwakatalika.
Kuti bamaJuuda nibakali kutalikila buzuba bwabo kumabbililo
aazuba, balo nibakatalika buzuba abuzuba buli boonse kumabbililo aazuba,
kusanganya abuzuba butaanzi bwa mvwiki. Nokuba boobo, Mateyo 28:1 ulisalazyide
kwaamba kuti niyakaindide Nsabata (yakainda akumanina eelyo mumuni
niwakaleka kumwesya kakuyanda kuba masiku) eelyo nikwatalika kusalazya
mumuni kuya kubuzuba butaanzi bwa mvwiki , (buzuba butaanzi bwamvwiki
tiibwakaninga talika kumabbililo aazuba mubusiku bwakainda pe), bamakaintu
bakajokela kucuumbwe kuyoonanika mutumba ookwa Yahushua tununkilizyo amafuta.
Oobo bwakali buzuba bwa Pobwe lya Micelo Mitaanzi naa buzuba bwa ntengaantenga,
Abibu 16.
Tako muno pe!
Wabuka kale!
“Jalula
meso aangu, kuti mbone zintu zigambya zili mumulawo wako.” (Intembauzyo
119:18, KJV)
Mubusongo buteeli bwa Mwami leza Yahuwah, wakabamba kuti
lufu lwa Mwanaakwe Simuzyalwaalikke bweende mbuli mbwaakayandide. Muluzyibo
lwakwe luzwa kuteeli wakalizyi kuti masimpe aa Nsabata anoosisidwe kwamyaka
munsaa kusikila zyuulu zyobile zyamyaka (2,000). Mucito wamamanino waluyando
luteeli wakali wakusiya bumboni bulembedwe bwa bweende bwazintu zyakatola busena,
zyalo kuti eezyo zyabalwa kabotu-kabotu akuteelelwa, inga zyabatondezya basyomi
bazyalane lyamamanino kasimpe keni eelyo Nsabata niitalika.
Bantu bakomba mu nsabata yamu Mujibelo, aabo babamba
Nsabata kuzwa kumabbililo aazuba muli Bwasanu kusikila kumabbililo aazuba
Mujibelo kumangolezya, bayanda kusekkelela zintu zyoonse zyakacitika akataa
lufu lwa Mufutuli Yahushua munsaa ciindi ca 3 koloko akumabbililo aazuba munsaa
7 koloko – kulezya kusika mawoola naaba wone! Aboobo, ooyu mulimo uutakonzyeki
kucitwa. Mbuli mbutwatondezya kale, bunji bwaziindi nzyotwapima kale
kazitobelana, inga zyatondezya kuti ooyu mulimo niwakatola mawoola aatandila
kusika munsaa fuka! Alimwi, mbuli mbokutondezyedwe muziindi zya kubucedo, ooyu
mulimo wakatola ciindi cilamfu ncobeni kwiinda mbutwayezyeezya kale.
Kunyina nzila ngubauba iinga yasekkelela zintu zyoonse kuti
zicitigwe mumawoola aali wone. Kuyungizya waawo, kuti muntu wasola kucita boobo
inga watalika kukazya tusimpe tulembwe kale mu Mangwalo:
Kuti ibbala lya opsios lyazuminwa mbolibelesyegwa muci Giliki, Josefa waku Arimathea taakaunka
kuli Pilato kuyookumbila malailile kuti akkomonone mubili kuzwa aciciingano
kusikila naakaindide mabbililo aazuba. (Mateyo 27 57-58 ) Nokuba kuti
Josefa wakaunka kuli Pilato kalitaninga bbila zuba, inga tiicakakonzyeka kucita
zintu zyoonse mukaindi kasyoonto kamawoola aali wone pe.
Naakamnizya kutambula malailile aakuzikka mutumba, Josefa wakaunka kuyoowula
milembo yakuzikkila mutumba ooyo. ( Maako 15:46 )
Mulimo wakuzikka wakali mulimo
uutola ciindi cilamfu kapati cakuti, Mangwalo aamba kuti buzuba butobela
bwakatalikide kale kuca eelyo bamakaintu nibakatula zibelesyo zyabo
akulyookezya mu Nsabata. (Luuka
23:54 )
Niyakainda Nsabata, bamakaintu
bakaunka kuyoowula tununkilizyo twakuyungizya, kuti bakananike mutumba. (Luuka 23:56 a Maako 6:1.)
Bamakaintu bakapilukila
kucuumbwe eelyo buzuba “nibwakatalika kusalazya kuya kubucedo kwa buzuba
butaanzi bwa mvwiki.” (Mateyo
28:1 )
Mulongo wazintu zya lufu akuzikkwa kwa Mufutuli Yahushua,
ulasalazya kasimpe keni kakuti buzuba bwamu Bbaibbele, aboobo abuzuba bwaciloba
bwa Nsabata, butalikila kubucedo, kutali kumabbililo aazuba. Casika ciindi lino
cakusowela kulaale kulubila koonse kwatulengwalengwa twabantu amanjezyeezya,
akutambula mawoola aasetekene aa Nsabata mbuli mbokweelede: kuzwa nokwatalika
kusalazya kujwe nowasika mumuni, kusikila mumuni wayaamuka mangolezya,
mbobuzuba bwa Nsabata. Kufumbwa ciimpene awaawa, ncilengwa buyo ciyeeme
muziyanza zilaa tumpenda.
Nkamu ya WLC yaabila cipego ciimpene kubantu boonse aabo bacilamatide muzeezo wakutalika Nsabata kuzwa kumabbililo aazuba akusikila kumabblililo aazuba, kuti balitondezye ncobasyomena boobo. Inga caba cintu ceelela kuti cacitika akataa lufu lwa mufutuli Yahushua munsaa 3 koloko wasyikati amabbililo aazuba, kusikila munsaa 7 koloko wamangolezya. Abatondezye ciindi, misinzo abweende bwazintu zyoonse mbozyakacitika. Kuti kaali masimpe, alakonzya kutondezyegwa kakwiina cisisidwe pe. Kuti naa pe tabakonzyi kutondezya nokuba kuzwa mu.
1 Bbuku lisandulula
mabala lyokwa Merriam-Webster
2 The New Strong’s
Expanded Dictionary Of Bible Words , 2001 ed., #6153.
3 Ibid., #3798.
4 Busena “bwaciyanza”
cakukankamina bantu oobo bwakasalidwe aba Loma ba Katolika bwa Gologota
bulakonzya kukakwa nkaambo buli munsaa munzi nkuuli kumbo. Mumilawo
yakulisalazya yaba Juuda akuunga kwamiwo, tiicakali kuzumizyigwa kuti muntu
azikkwe kumbo lyamunzi wa Jelusalema. Nkaambo Bbaibbele lilisalazyide kuti eeco
cuumbwe mwaakazikkilwa Yahushua cakali munsaa busena bwakujailwa, eeci ncecintu
cilesya busena bwa Gologota kuti bube busena bwakujailwa.
5 Johane 19 upandulula
kuti basilumamba bakatyola maulu aabasintolongo bamwi, pele kutali maulu ookwa
Yahushua nkaambo wakalifwide kale. Kampango 38 kasanduludwe kuti “nicakamanizya
kucitika eeci, Josefa waku Arimathaea, … wakakumbila Pilato kuti walo
akakkomonone mubili ookwa Yahushua akuuyobola: mpoonya Pilato wakamuzumizya.
Walo aboobo, wakaboola akuugwisya mubili wa Yahushua.” Aawa alimwi mpaalibonya
tumpenda mukusandulula Mangwalo. Ibbala lilembedwe kuti “nicakamanizya
kucitika” mubwini lyaamba “kuyungizya waawo; ‘akati kaboobo’ … (zimwi ziindi
‘antoomwe’, naa ‘Kutobezya waawo’) kalijatene kubbala ndyoliswaangene limwi; kutola
busena kutozya cintu cacitika .” (Strong’s Expanded Dictionary, #3326.)
Mumajwi amwi, lisandulula bweende bwaciindi oomo zintu
zinjaanji mozyakacitikila antoomwe, akusanganya zyoonse kakwiina kusalaula
nokuba kwaandaanya mbozyakatobelana kucitika mumulongo. Cicikonzyeka kuganta
lini eelyo baJuuda nibakaswaya Pilato kuti muntu wabala ncaakalemba
Maako kwaamba bweende bwazintu zyakacitika, eeco ncecitondezya kuti Pilato
taakaninga zyiba pe kuti umwi wabasintolongo bakagagailwa wafwa kale aciindi
Josefa naakaunka kuli nguwe.
6 Smith’s Bible
Dictionary .
7 Ibbaibbele talyaambi
kuti Nicodemo wakaunka kuyoowula tununkilizyo twakuzikka mubili. Ooku
nkulubizya kwaamba mbuli bantu bavwubi bamazubaayo mbobakali kusunga buvwubi
bwabo. Kwakanyina maanda aasunga mali aabantu mbuli mazubaano, aboobo nzila
ilikke bantu njibakali kubelesya kusunga mali, yakali yakuula “zintu zilaa
mpindu” eezyo zyakali kunga zyakonzya kuuzyigwa akujana mpindu nokuyandika.
Tununkilizyo njeyakali nzila imwi yakusunga mali nokuba kusunga buvwubi.
8 Luuka ubikkide kaambo
kuti eelyo Nsabata yakasika kubucedo munsaa kampango kasandulula balombwana
bakakunkulisya bbwe kusinka cuumbwe. Nokuba boobo, woonse makani aali mumulumbe
mubotu ayelede kulangisyigwa akuteelelwa. Ooku kwakali kusanganya zintu zyoonse
mukaambo komwe, akuyumya kutondezya kuti ooyu mulimo wakatola mawoola aabusiku
boonse akubucesya tubulu, kuleka kuganta buyo ciindi comwe akataa zintu zyoonse
zyakacitika.
9 The New Strong’s
Exhaustive Concordance of the Bible, #2020, 1990 ed.
10 Ibid.
11 eLaine Vornholt a
Laura Lee Vornholt-Jones, The Great Calendar Controversy, p. 40.
12 Op. cit., #2020.
13 Ibid.
14 Strong’s Expanded
Dictionary, #1519.
Twakajokolosya Mumangwalo Mazina aa Taata a Mwana, mbweenya mbuli
mbwaakalembedwe abalembi ba Bbaibbele aabo bakayoyelwa Moza. Tyanka aawa ( here ) kuti utambule Bbaibbele eelyo lilaa Mazina
Aakajokololwa (RNV). – Nkamu ya WLC
1.Zilengwa zyabantu? Naa Masimpe?
Ibbaibbele lyaciindi ca Mwami Jakobo
(KJV) ndelibelesyegwa kanjaanji muziiyo eezyi. Tyanka aawa ( Click here ) kuti utambule Bbaibbele eelyo .
Balemekwa ba Isaac Newton bakacibbukizya
cintu eeci mumyaka yakuma 1600 yakainda. Acalo Cikombelo ca Katolika caku Loma
cakaabbukizya makani aaya kutobela waawo. William Miller a Samuel Snow abalo
bakabbukizya makani aaya mu 1844. Grace Amadon ambunga mpati yeendelezya
cikombelo ca SDA akuvwuntauzya makani mucikombelo eeco, ayalo yakalibonena
makani aaya mu 1938.
Ncintu nzi kayi ncobakabbukizya?
Bakajana kuti, ncintu citakonzyeki kuswaanganya “Tusimpe tuli kkumi atubili” twabuzuba bwa kukankaminwa kwa Kristu antoomwe akkalenda lina
Gregory nanka lina Juliyasi, eelyo ndyobabelasya bantu mazubaano. (“Tusimpe
tuli kkumi atubili- ncipimyo naa musunko ooyo
aayimvwi lubeta oolo lweede kuba mukukosozya kaambo.) Nokuba boobo,
boonse bantu baambwa atala aawa, bakalijanina kuti ooto Tusimpe tuli kkumi
atubili tulaswaangana akunjila mukkalenda lyakumalengelo eelyo litobezya mwezi
azuba alimwi lijanwa mu Bbaibbele lya Mulengi wesu, Yahuwah , Walo ndyaakabamba kuti lyeendelezye
ciindi (langa Matalikilo 1:14-19). Ikkalenda lya Mulengi libelesya zuba amwezi
antoomwe kubala mazuba, mvwiki, myezi amyaka. Aboobo nkaambo kakubbukizya
makani aali boobu, Cikombelo ca Katolika caku Loma cakalamatika tusimpe twakupelengusya tosanwe buyo, kumwaka
wiimpene wa (A.D 33) ooyo uujanwa akkalenda lina Juliyasi nanka lina Gregory,
kutegwa kabacilaa buzuba bwa Nsondo kuti mbuzuba bwakubuka kwa Kristu kuzwa
kubafu. William Miller a Samuel Snow eelyo nibakabbukizya makani aaya,
bakalibonena akukonzya kuswaanganya mazuba woonse aacishinshimi camazuba ali
zyuulu zyobile amyaanda yotatwe (2300 day prophecy). Grace Amadon ambunga
Yakuvwuntauzya yaba SDA, abalo bakabungika akulemba makani ngubaalijanina
mumyaka iili kkumi, kabalembelana abasyaazyibwene bazilengwa leza ataala nyika
yoonse; eeci cakatola mapeeji aasika ku zyuulu zyosanwe (5000 pages), alimwi
bakajuzya makani aaya mumuswaangano kumweendelezi mupati wacikombelo ca SDA.
Ncintu ciyandika kapati kumvwisisya tusimpe
tuli kkumi ooto twaambilizya buzuba bwakukankaminwa kwa Yahushua nkaambo
ntweenya tusimpe ooto ntotutondezya buzuba bwini eelyo Nsabata yamasimpe
niiyelede kuba – alimwi buzuba oobo
teesyi Mujibelo pe. Zishinshimi zyokwa Daniele zyitondeka kumwaka wa A.D 31
kuti ngomwaka Yahushua naakakankaminwa, aboobo ooyu ngomwaka uusanyangulwa
muciiyo eeci.
Kanjikanji, ncilengwa cabantu kwaamba kuti
kuzwa kumatalikilo aa Malengelo aazyintu zyoonse myaka iili zyuulu cisambomwe
yakainda musyule, mvwiki zyitobelana, mazuba aali cisambomwe aatobelwa a
kulyookezya mu Nsabata, kuti zyoonse zyakali kutobelana kakwiina kulekezya
kusikila buzuba buno. Kuyungizya waawo, kwaambwa kuti mvwiki yesu mazubaano,
ayalo yakazyila kumvwiki yamalengelo kutali
kumuzeezo ulaampuwo wazyuulunzuma zyamyaka iizingulukana. Nguni uunga
wakazya kaambo aaka mbwaanga bama Juuda bacibamba mulongo wamazuba aali ciloba
mazubaano, antoomwe a kubamba Nsabata Mujibelo? Hena mbombubo oobo na?
Cimwi cijuzyo cakukopolozya maseseke aaya
cili “mutusimpe tuli kkumi atubili” ooto tutondezya kukankaminwa kwini
nikwaacitika abuzuba bwakubuka kuzwa kubafu.
Nkaambo
nzi mvwiki yakukankaminwa nciiyandika boobu kuteelelwa kapati?
Kaambo keni eeyi mvwiki yabuumi bwa Yahushua
nciiyandikila kapati kubantu boonse bavwuntauzya kasimpe, ncakuti aaya mazuba
aatobelana mumvwiki eeyi alatondezya cakumaninina, cibeela caciindi cili
coonse, abweendwe bwamusela ookwa Yahushua; kuzwa musyule lyakwe kataninga
zyalwa, mumazuba naakali kupona alimwi akumbelaa mazuba. Nzila yaMulengi
wesu yakubambya ciindi, alimwi nzila Yakwe iilikke luzutu, njiijisi caando
caciciingano cokwa Yahushua .
Eeci ncecipa kuti muntu atakonzyi
kucinculula, nokuba kupelengusya kkalenda lya Mulengi lya misela azishinshimi.
Aboobo, eeci ciiyo cisoleka kuvwununa masimpe aayo aakasisidwe kwaciindi
cilamfu loko. Makanze aaciiyo eeci nkuganta kutondezya kkalenda eelyo
liswaangana “atusimpe tuli kkumi atubili” twalo ootu tusimpe katubeleka mulimo
wakutondezya mwaka wini, buzuba, awoola mukkalenda Lyakwe lyamasimpe eelyo
ndyaakabamba.
Kuzwa kumazuba aakali kupona mushinshimi
Ezula a Nehemiya kusikila kuciindi cino, kuli milwi milwi yamisela amalembe
aabasyaazyibwene bazilengwa leza, eezyo zitupa cifwanikiso camwezi cikkwene,
azibeela zyamwezi mupya kuzwa kuciindi eeco kusikila sunu. Cibeela camwezi cili
coonse cilipanduludwe atalaa mabwe, nokuba mumalala aapesedwe mbuli bbuku,
nokuba mumabbuku aansiku aabasyaazyibwene bazilengwa leza, aayo ngobalembede
mazubaano. Mbombubo oobo nzila yakubamba ciindi mbuyakabambililwa akweelana
aciindi camwezi azuba caba Juuda, mbuli mbociyeeme amwaka walufu lwa Kristu.
(Grace Amadon, Collection 154, Center for Adventist Research, Andrews
University, Berrien Springs, Michigan.)
“Walo uyoosampaula Singuzuzyoonse Mupati,
uyoopenzya akutundulula basalali ba Singuzuzyoonse Mupati, alimwi uyoosoleka
kucinca kkalenda amulazyo.” Daniele 7:25 (Knox translation, 20th
Century.)
Nsabata a Mwezi Mupya (Rosh Hodesh), zyoonse
zyobile, ziindi zinjaanji zyakali kwiinduluka kuba mubweende bwamwaka. Mwezi
Mupya ucili, ayalo Nsabata kumatalikilo, zyakayeeme abweende bwa mwezi
uulibonya. Universal Jewish Encyclopedia, p. 410.
Ikuti bumboni mbotutijane muciiyo eeci
kabuli masimpe, nkokuti azyalo mvwiki zyitobelana mbuli mbozyizyibidwe
mazubaano mukkalenda lina Juliyasi nanka lina Gregory “zyakali lekede
kutobelana” aciindi cimwi kuzwa kumalengelo. Cabili ncakuti, Mujibelo mbuli
buzuba mbotuzyi mazubaano tabukonzyi kuba buzuba bwakasimpe bwa Nsabata
yabuzuba bwa ciloba yokwa Yahuwah. Kuti eeci kacili masimpe, alimwi kuti webo
oobala kusikila waawa koli sikuvwuntauzya kasimpe uukubwene, hena inga tiicaba
cintu cikkomanisya kubbukizya buzuba bwaciloba bwini bwa Nsabata ya Mulengi
wesu bwa Kumalengelo akumatalikilo aaciindi?
“Alimwi muzyiindi zyakutazyiba ooku Yahuwah
wakatyankila meso. . . .”Milimo 17:30
“Aboobo,
mbwaanga kucili cisyomyo cakunjila mukulyookezya Kwakwe, atuyoowe
nkaambo inga bamwi benu kabayoolezya kusikila muli mbubo . . . . ‘Sunu, kuti
nywebo naa mwalimvwa jwi Lyakwe, mutayumyi myoyo yenu . . . .’ Atube bantu
basungu kuti tukanjile mukulyookezya ooko, nkaambo umwi inga kayoowida ansi akuba
mukonzyanyo wakutateelela. Nkaambo jwi lyokwa Yahuwah ndizumi alimwi
lilaanguzu, lilabosya kwiinda cceba likwengedwe kumabazu obile koonse,
kalikwamuna akwaandaanya muuya amubili, alimwi akwaandaanya mafuwa amooma,
alimwi lilizyi mizeezo amakanze aamoyo wamuntu. BaHebulayo 4:1, 7, 11-13
Nokuba kuti ciiyo eeci cikwalakwala buyo
atalaa makani woonse, pele nciiyo cipati cilaa cikkelo maningi, webo ulakonzya
kulibonena lwako zyintu ziimpene akataa makkalenda obile kuti waayezyekanya
omwini.
“Aaba bakalaa mizeezo iisalala kwiinda baabo
baku Tesalonika, mukaambo kakuti bakatambula jwi kabalibambide muli zyoonse
alimwi bakasanyangula Mangwalo abuzuba kuti balijanine naa kuti eezyo zyintu
zyakali boobo ncobeni.” Milimo 17:10-11
2.Tusimpe 1-6
Ibbaibbele lyaciindi ca Mwami Jakobo
(KJV) ndelibelesyegwa kanjaanji muziiyo eezyi. Tyanka aawa ( Click here
) kuti utambule Bbaibbele eelyo .
Mangwalo alandabika Tusimpe tuli Kkumi
Atubili antoomwe mukabunga ,
alimwi ooto tusimpe tatukonzyi kwaandanyigwa pe. Ootu tusimpe tubelekela
antoomwe mbuli cibulo cakuyandauzya lubazu nokuba kweelanya cibaka cicengeme
kuti ceelane kulandabala, eeco cijanwa muli banamutekenya bamazubaano,
amundeke, amumato amumilimo yakuyaka maanda, akuyaka migwagwa. Ansi aawa
kulipedwe mulongo watwaambo ooto kweendelanya a Mangwalo alimwi akuzuminwa a
Ellen White. Kutegwa ootu twaambo tuli “Kkumi atubili”, tulomye kuganta makani
aalufu lwa Yahushua, kulyookezya mucuumwe akubuka kuzwa kubafu, tweelede kuti
twakali yobwedwe katuli mukabunga kwa cuulu myaanda yosanwe yamyaka (1500
years) kataninga kufwa Yahushua. Lufu Lwakwe aciindi ca Pasika, ncintu
citondezya twaambo ootu. Aaka Kasimpe kakusunkya, Yahuwah wakali kabambilidwe
kwiinda zyuulu zyotatwe amyaanda yosanwe yamyaka (3500 years) alimwi wakacitila
boobo kutegwa abazinge mizeezo aabo batapaludwe mumyoyo pele kuti aleleke bantu
Bakwe basyomeka kuyandaula kasimpe muciindi Cakwe ncabikkide mwini. Ma! Kubota
muzeezo ookwa Yahuwah.
Mumuni abulemu wakalibonya akubunganina atalaa ciindi calufu akubuka kuzwa kubafu
[kwa Yahushua], akukosozya tusimpe tusetekene kuti walo ngo Mufutuli wanyika. Early
Writings , p. 197.
Muumyaka misyoonto buyo yakainda musyule
lyesu, nikwaajanwa kuti ooyo mumuni wanyenyezi zyili kkumi azyibili wakalibonya
ciindi eeco ngweenya ngomumuni uuli mu Ciyubunuzyo 12:1. Mulongo watusimpe ooto
tusamidwe amubili amumusyini wamukaintu uusalala ooyu. Walo alikke ngowiiminina
basyomeka bokwa Yahuwah kumamanino aaciindi, alimwi ulitondezyedwe kaimvwi
atalaa mwezi, kasamide zuba alimwi kakuli musyini wanyenyezi zyili kkumi
azyibili amutwe wakwe. Bikkila maanu kuti zuba, mwezi anyenyezi nzyezyintu
zyibeleka kupimya ciindi cakkalenda lya Mulengi wesu, mbuli mbuzyaapegwa kale
mulimo ooyo mu Matalikilo 1:14.
1.Mwaka -A.D 31
2.Ciindi camwaka – Lisyuuka malubaluba
amasamu
3.Mwezi wa – Abibu / Nisani
4.Buzuba bwa Mwezi – Bwakkumi abwane
5.Buzuba bwa Mvwiki- Bwasanu
6.Buzuba Bwakulibambila
7.Buzuba Bwamwezi Uuzwide kumweka
8.Pobwe lya Pasika
9.Kukankaminwa-Lufu muWoola lyafuka
10.Pobwe lya Cinkwa Citakwe Bumena muli
Bwakkumi abwasanu
11.Kulyookezya Nsabata Mpati Mucuumbwe
12.Kubuka kuzwa kubafu / Kuzumbaanya
Maila
1.MWAKA: A.D 31. Buzuba butaanzi
bwamwaka lyoonse butalikila mu Mwezi Mupya wamwaka uli woonse. Mesiya
wakakosolwa akataa mvwiki eeyo yakabikkidwe
mu Cishinshimi camvwiki zyili makumi ciloba cokwa Daniele alimwi
cakaambilizyigwa a William Miller mu 1843.
Daniele 8:14
Mpoonya wakati kulindime, “Mumyaka iili zyuulu zyobile amyaanda yotatwe; mpoonya
busena busalalisya buyoosalazyigwa.”
Daniele 9:24-27 Kulipimidwe mvwiki zyili makumi aali ciloba kuti azuzikwe kubantu bokwanu amunzi
uusalala, akuti kusotoka mulawo kuzimaanyigwe, muleke kucita zinyonyoono,
mukombelezezye babi, mutalike kucita bululami oobo buteeli, kujala zilengaano
abusinsimi kuti zimane, akuti Busena Busalala bunanikwe.Webo welede kuziba
cintu eeci kuti ucimvwisye kuti, kuzwa ciindi nikwaambwa kuti munzi wa
Jelusalema ubukulusigwe akuyakululwa, kusikila kuciindi cakusika kwa Mesiya
Mwanaa Mwami, kuyooba mvwiki zili ciloba, amvwiki zyili makumi aali cisambomwe
azibili. Uyooyakululwa akuba aamigwagwa akankolola, pele cinooli ciindi
camapenzi. Kwaakwiinda mvwiki zyili makumi aali cisambomwe azibili, Mesiya
Munanike uyoogwisigwa, pele kutali kukoswedwa Lwakwe pe; bantu bamuleli ooyo
uyooboola bazoonyonyoona munzi abusena busalala. Mamanino ayooboola mbuli
zambangulwe. Nkondo inooliko mane kusikila kumamanino, nkaambo kwakalaililwa
kuti zinyonyoonwe. Uyoobamba cizuminano abantu banji mumvwiki yomwe, pele akati
kamvwiki eeyo, Walo uyoolesya zipaizyo azituuzyo.
Great Controversy, p.327: Mucilimo camwaka wa A.D 27 [Yahushua] wakabbizyigwa a Johani
mubbapatizyi alimwi wakatambula kunanikwa kwa Moza. Mwaapositolo Petulo ulapa
bumboni kuti “[Yahuwah] wakananika [Yahushua] waku Nazaleta a Muya Uusalala
anguzu” . . . Naakamanizya kubbizyigwa Walo wakaunka ku Galilaya, “kayaa
kukambauka mulumbe mubotu wabulelo bwa [Yahuwah], alimwi kumwi kaamba kuti,
casika ciindi.” Maako 1:14, 15 . . . “Akataa mvwiki Walo uyoolesya cituuzyo
acipaizyo kuti cileke kuyasilwa.” Mu A.D 31, myaka yotatwe akwiinda akati mwaka
omwe kuzwa naakabbizyigwa, [Simalelo] wesu waakankaminwa aciciingano.
2.CIINDI CAMWAKA: Cakali ciindi
cakusyuuka malubaluba amasamu mumwezi mutaanzi wamu Bbaibbele.
Bapaizi / BaLevi 23:5 Mubuzuba bwakkumi abwane bwamwezi mutaanzi kumangolezya ngu Pasika
wa Yahuwah. (Mwezi mutaanzi lyoonse wakali mwezi mutaanzi muciindi nokulibonya
kusyuuka malubaluba amasamu.)
Bapaizi / BaLevi 23:9-11 Eelyo mwaakusika munyika eeyo Ime njeyoomupa nywebo, alimwi
mwaakutebula munyika eeyo, nkabela mukalete musunta wamaila mataanzi mubutebuzi
bwenu kumupaizi, alimwi walo uyoozumbaanya musunta wamaila kunembo lyokwa
Yahuwah, cifumo yaakwiinda Nsabata. (Micelo mitaanzi yabutebuzi bwamaila
lyoonse yakali kupaizyigwa muciindi camwaka nokusyuuka malubaluba amasamu.)
Great Controversy, p. 327: Mucilimo camwaka wa A.D. 27 Kristu wakabbizyigwa . . . . Mumwaka wa
A.D. 31, myaka yotatwe kuzwa naakabbizyigwa, [Simalelo] wesu
waakankaminwa. (Aboobo eeco ciindi
cakali ciindi cakusyuuka malubaluba camwaka.)
Kolanga : Milimo 10:38; Maako 1:14, 15
3.MWEZI: Buzuba butaanzi bwamwezi uli
woonse Mbuzuba bwa Mwezi Mupya, lyoonse mumwezi omwe omwe, alimwi mwezi
mutaanzi wamwaka wiitwa kuti Abibu / Nisani, mumwaka uli woonse omwe omwe.
Ciibalusyo 16:1 Ubambe mwezi wa Abibu,
alimwi umubambile pobwe lya Pasika Yahuwah Eloah wako: nkaambo mumwezi wa
Abibu, Yahuwah Eloah wako wakakugwisya munyika ya Ijipita ciindi masiku.
Great Controversy, p. 399: Mubuzuba bwakkumi abwane bwamwezi mutaanzi waba Juuda, mubuzuba
bwini bwamwezi ooyo kwamisela milamfu iili kkumi ayosanwe, ndendilyo eelyo
mwanaambelele wa Pasika naakali kuyasilwa . . .
Kolanga aku: Kulonga 23:15; Great
Controversy, p. 399; Patriarchs and Prophets, p. 486.
4.BUZUBA BWAKKUMI ABWANE BWAMWEZI: Oobu
mbobuzuba bwakkumi abwane, kubala kutalikila ku Buzuba bwa Mwezi Mupya, lyoonse
kumatalikilo aamwaka omwe omwe.
Bapaizi / Balevi 23:5 Mubuzuba bwakkumi wabwane bwamwezi mutaanzi kumangolezya ndipobwe
lya Pasika lyokwa Yahuwah.
Great Controversy, p. 399 Mubuzuba bwakkumi abwane
bwamwezi mutaanzi waba Juuda, mubuzuba bwini amwezi ooyo kwamisela milamfu iili
kkumi ayosanwe, ndendilyo eelyo mwanaambelele wa Pasika naakali kuyasilwa . . .
Kolanga amu: Great Controversy, p.
399; Patriarchs and Prophets , p. 486.
5.BUZUBA BWACISAMBOMWE BWA MVWIKI: Oobu
mbuzuba bwacisambomwe bwa mvwiki yomwe yomwe mumwaka uli woonse.
Johani 19:31-32 Aboobo, nkaambo oobo bwakali Buzuba Bwakulibambila , kutegwa
mibili itacaali kiicili aciciingano kusikila muNsabata nkaambo eeyo Nsabata
yakali buzuba bupati, bama Juuda bakalomba Pilato kuti maulu aabo akompoolwe,
akuti batolwe kooko. (Buzuba Bwakulibambila bwaambwa waawa mbuzuba
bwacisambomwe bwamvwiki, nkaambo buzuba bwakali kutobela bwakali buzuba bwa
Nsabata Mpati. Nsabata Mpati, lyakali bbala libelesyegwa eelyo Nsabata
iisekelelwa Pobwe aciindi cimwi mumwaka niswaangana a Nsabata iisika mvwiki
amvwiki.)
Desire of Ages , p. 794: Mubuzuba bwacisambomwe mbwamvwiki
eeyo bakamubona Simalelo wabo kazaya. . .
Kolanga amu: Desire of Ages, p.
769-774, 794; Intembauzyo 81:3
6.BUZUBA BWAKULIBAMBILA: Oobo lyoonse
mbuzuba bwacisambomwe, butobelwa a Nsabata yabuzuba bwaciloba iisika mvwiki
amvwiki.
Mateyo 27:62 :
Lino nibwakaca Buzuba bwa Kulibambila , basilutwe babapaizi aba Falisi
bakabungana antoomwe kuli Pilato, bakati: “Mwami, twayeeya kuti silweeno uulya
kacili muumi wakaamba kuti ‘Kwainda mazuba otatwe ndiyoobuka.’ Aboobo kolailila
kuti cuumbwe cilindililwe kusikila mubuzuba bwatatu kafwide kutegwa basikwiiya
bakwe bataunki kuyoomubba akwaambilizya kubantu kuti, ‘Wabusyigwa kubafu!’
Eelyo lweeno lwamamanino oolu inga luyoobija kwiinda lwakusaanguna.”
Maako 15:42-44 Lino mbwaanga zuba lyakali afwaafwi kubbila
alimwi bwakali Buzuba bwa Kulibambila, nkokuti buzuba kaitana talika Nsabata,kwakasika Josefa waku Alemateya umwi uulemekwa wa Nkuta Mpati Yaba Juuda
uulemekwa, awalo lwakwe ooyu wakali kulindila Bwami bwaYahuwah. Wakalisungula
kuya kuli Pilato akulomba mubili wa Yahushua. Pele Pilato tanaakali kuyeeya
kuti inga kafwide kale, aboobo wakaita silutwe wabasikalumamba akumubuzya naa
wakalifwide kale.
Ootu tusimpe tuli
cisambomwe luzutu tutondezya kuti kunyina pe nikwaali kukonzya kuba
Kukankaminwa mu Friday. Muciiyo citobela ansaawa, kuli twaambo tuli cisambomwe
ooto tuyumya kutondezya masimpe aaya kakwiina kusiya nokaba kamvwule
kakudonaika.
3.Tusimpe 7-12
7.BUZUBA BWA MWEZI UUZWIDE
KUMWEKA: Mwezi Uuzwide kumweka lyoonse usikila
mubuzuba bwakkumi abwane nanka bwakkumi wabasanu bwamwezi uutobezya kuzinguluka
kwamwezi uulibonya.
Buzuba bwamwezi uuzwide kumweka lyoonse
busikila mumazuba kkumi aawone nokuba mukkumi aasanu lyamazuba, kubala kuzwa ku
Buzuba bwa Mwezi Mupya. Eeci caambilizya kuti Mwezi Uuzwide kumweka
uliswaangene abuzuba bwa Pasika mubuzuba bwakkumi abwane bwa Abibu (buzuba
bwakukankaminwa kwa Yahushua) alimwi a Pobwe lya Cinkwa Citakwe Bumena muli
bwakkumi wabasanu bwa Abibu. Mwezi uuzwide kumweka wakasikide mu Mukubwe Kaangala 25 mu 31 A.D.
– mubuzuba bwamazubaano bwa Wednesday. Mufutuli taakali kukonzya kukankaminwa
mu Friday mu 31 A.D.
Intembauzyo 81:3-4 Lizya impeta muciindi ca
Mwezi Mupya, amuciindi ca mwezi uuzwide kumweka, amuuzuba bwa pobwe lyesu
lisetekene. Nkaambo ooyu ngomulazyo wa Isilayeli, mulawo ookwa Eloah wa Jakobo.
8.POBWE LYA PASIKA: Pasika lyoonse usikila mubuzuba bwacisambomwe bwamvwiki alimwi
mbweenya buzuba oobo mbwakkumi abwane bwamwezi, lyoonse mumwaka omwe omwe.
Bapaizi / BaLevi 23:5 Mubuzuba bwakkumi abwane bwamwezi mutaanzi kumangolezya ndipobwe lya
Pasika lyokwa Yahuwah.
Great Controversy, p. 399: Kuyasila mwanaambelele wa Pasika
cakali cimvwule citondezya lufu lwa Kristu. Mboobu mbwaamba mwaapositolo Paulu:
‘Kristu Pasika wesu wakayasilwa ndiswe.’ 1 Bakolinto 5:7 . . . . Eezyi
zikonyanyo zyakazuzikwa, kutali buyo zyintu zyaacitika, pele muciindi ceelede.
Mubuzuba bwakkumi abwane bwamwezi mutaanzi waba Juuda, mubuzuba bwini amwezi
ndeenya eelyo, mwanaambelele wa Pasika naakali kuyasilwa kwamisela iili kkumi
ayosanwe, awalo Kristu naakamanide kulya Pasika abasikwiiya Bakwe, wakatalisya
pobwe eelyo kuti asekelele lufu Lwakwe mbuli mbwali “Mwanaambelele ookwa
Yahuwah, ooyo uugwisya zinyonyoono zyanyika.”
Langa amu: Desire of ages, p. 571,
amu Selected Messages, Vol. 3, p.225.
9.WOOLA LYA KUKANKAMINWA:
Wakagagailwa akwaanzikwa
aCiciingano muwoola lyatatu mafumofumo aabuzuba
oobo ( 9:00 A.M.):
Maako 15:25-26
Lino lyakali woola lyatatu cifumofumo, nkabela bakamugagaila.
Mudima atalaa nyika yoonse
akataa woola lyacisambomwe awoola lyafuka Masyikati (12:00 masyikati & 3:00
P.M.): Mateyo 27:45-46 Lino kuzwa muwoola
lyacisambomwe kusikila muwoola lyafuka kwakaba mudima utaambiki kusiya mbi
atalaa nyika yoonse.
Maako 15:33-34
Lino nilyaasika woolwa lyacisambomwe, kwababa mudima atalaa nyika
yoonse kusikila muwoola lyafuka.
[Yahushua] – The Final Hours, Ellen
White:
Zilengwa leza azyalo zyakafwida kweetela
kulangilizya cakali kutola busena. Izuba lyakali kubala kusikila acilungulungu,
mpoonya lyakaide kubaanga lyasinkililwa akuvwumbwa mudima. Koonse koonse
kwakali mudima uusiya mbi mbuli kuti mpaakati kamasiku. Ooyu wakali mudima
uutali wazilengwa leza nanka wakubbila zuba buyo pe cakuti wakatola mawoola
otatwe.
Yahushua Wakafwa muwoola
lyafuka lyakumazuba (3:00 P.M.):
Mateyo 27:46-55
Ciindi kacilondelela kuwoola lyafuka, Yahushua wakoongolola kuti:
“Eli, Eli, Lama sabakitani?” Ooku nkokwaamba kuti, “Yahuwah wangu, Yahuwah
wangu, ino wandilekezyela nzi?” Nobakamvwa boobo, bamwi akati kabaabo bakaimvwi waawo bakatalika kwaamba kuti: “Ooyu
muntu wiita Elija.” Mpoonya aawo umwi wabo wakabalika akuleta nsinsa
akwiinyika muwaini uulula, eelyo wakaibikka kulutete akumusyonkela kumulomo
kuti anywe. Pele bamwi bakati: “Komuleka! Atubone naa Elija ulaboola
kumufwutula.” [Mwaalumi umwi wakabweza sumo akumuyasa mumabambo, mpoonya
kwakazwa bulowa amaanzi.] Alimwi Jesu wakoongolola ajwi pati,
mpoonya wakafwa. Mpoonya mulembo
wamutempele wakayauka akati, kuzwa atala mane kusikila aansi, alimwi nyika
yakazungaana, amyala yakaandauka. Aboobo zyuumbwe zyakajaluka alimwi
mibili minji yabasalali bakafwide yakavwukkuka akulibonya kubantu
banji.(Eelyo bantu bakali kuzwa kunamaumbwe naakabusyigwa bakanjila mumunzi
uusalala.) Pele silutwe wabasikalumamba alimwi abaabo mbaakali limwi
nibakali kulindilila Yahushua, eelyo nobakabona kuzungaana kwanyika azyintu
zyakali kucitika, bakayoowa kapati akwaamba kuti: “Ncobeni ooyu wali Mwana wa
Yahuwah!”
Spirit of Prophecy,
Vol. 3, p. 165: Muwoola lyafuka mudima
wakayaamuka kuzwa atalaa bantu, pele wakacili vwumbilide ali Mufutuli mbuli
cikobela. Indabo zyakalibonya aanga zyakali kuwaalilwa ali Nguwe eelyo walo
naakaanzikidwe aciciingano. Ndendilyo eelyo Walo naakapozomoka kulila: “Mpoonya
mudima wakayaamuka kuzwa aciciingano, alimwi mujwi limvwikisya, mbuli kulila
kwa myeembo, eelyo lyakamvwika aanga lilainduluka kuyaa kumvwika muzilengwe
zyoonse, [Yahushua] wakoompolola: “Cacitika.” Johani 19:30
Luuka 23:46
Taata,
mumaanza aako Ime ndatula muuya wangu: naakamana kwaamba boobu, wakazaya. KJV [Yahushua]
– The Final Hours By Ellen White: Mumuni wakazinguluka ciciingano,
alimwi busyu bwa Mufutuli bwakamweka mbuli kumweka kwazuba. Mpoonya
wakacengamika mutwe wakwe acamba Cakwe akufwa. Inkamu yakaimwvi munsimunsi
akulangilila yakatontwedwa mumagondo, akwiile kucaala kuti zi kunyina akuyoya
eelyo nibaalangide aMufutuli. Alimwi mudima wakabunganinna atalaa nyika, alimwi
kwakamvwika kuzuma kutaambiki.
Kwakatobelwa akuzungaanisya kwanyika kupati loko. Bantu bakayuulwa
akubunganyigwa mumilwi mwilwi akuzungaana kwanyika ooko. Kwakaba kwaampalika
akuzingwa kapati akucencema. Mumalundu aakali munsimunsi, makomwe aamabwe
akaandauka akudadaulwa, kayaabukolomoka kuya munselelo mumisena iili aansaa malundu.
Zyuumbwe zyakakwamauka akulibonya mukati, alimwi banjaanji bakafwide
bakazikkidwe mukati oomo bakatapawidwa anze. Zilengwa leza zyoonse zyakalibonya
aanga zyiyanda ku pwayaukila mutubeela beela twabungu. Bapaizi, baleli,
basikalumamba, abantu bakaliko ciindi eeco, bakaile kubaanga bala cimaama
kuyoowa kwalo, kabaalabene akuvwuntamika masyu aabo ansi.
Aciindi calufu lwa Kristu, bamwi bapaizi
bakali kukutauka mutempele ku Jelusalema. Bakamvwa kuzungaana kwanyika,
alimwi ndeenya eelyo bakabona mulebo
wamutempele kuuyauka, ooyo wakali kwaandaanya busena busalala kuzwa kubusena
busalalisya; wakayaka muzibeela zyobile kuzwa mujulu kusikila ansi ajanza
ndeenya lyatakakwe bulowa eelyo lyakalemba mabala aakuti bwamweelela Belishaza
abwaanda bwaganda mwaakali kupobweda. Busena busalalisya bwacikombelo caanyika
tiibwakacili busena busetekene pe. Mwanaa ookwa [Yahuwah] naakafwa, wakaba ngo
muyasilo wazinyonyoono zya nyika.
Eelyo Kristu naakafwa aciciingano ca
Kalivali, nzila yabuumi mpya yakajulilwa kuba Juuda abantu banamsi antoomwe
mbweenya buyo. Saatani wakaomwa, alimwi wakalizyi kuti bulelo bwakwe
bwakasweekela lyo.
10.POBWE LYACINKWA CITAKWE
BUMENA LYATALIKA: Eeli pobwe litola mazuba aali
ciloba litalikila mubuzuba bwa kkumi abwasanu bwa Mwezi wa Abib; lyoonse buzuba
oobu busikila mubuzuba bwa ciloba bwa Nsabata, mumwaka uli woonse.
Pobwe
lya Cinkwa Citakwe Bumena litalikila mubuzuba bwa kkumi abwasanu bwa mwezi wa
Abib, alimwi litola mazuba aali ciloba akumanina kumamanino aabuzuba bwamakumi
obile abumwi, oobo bwalo mbuzubba bwacisambomwe bwa mvwiki alimwi bwiitwa kuti
mbuzuba bwa Pobwe lya Nsabata. Buzuba bwamakumi obile abumwi ndi Pobwe lya
Nsabata alimwi buzuba butobela bwamakumi obile abwabili ni Nsabata yamvwiki
amvwiki mweenya mumwezi wa Abib.
Kulonga 12:18 Mumwezi mutaanzi, mubuzuba bwakkumi abwane bwamwezi ooyo
kumangolezya, muleelede kulya cinkwa citakwe mimena kuzwida kumangolezya
aabuzuba bwakkumi abwane bwamwezi mutaanzi kusikila kumangolezya aabuzuba
bwamakumi obilo abumwi bwamwezi ngoonya ooyo. Kwamazuba aali ciloba kunyina pe
mimena yeelede kujanwa mumaanda eenu, mbwaanga kufumbwa kuti umwi akati kenu
akalye cinkwa cilaa mimena muciindi eeco, ooyo muntu uyoozandulwa kuzwa akataa
bana ba Isilayeli, kunyina makani naa muzwakule naa muzyale wacisi.
Patriarchs and Prophets, p. 539: Pasika wakali kutobelwa amazuba aali ciloba aapobwe lyacinkwa
citakwe bumena. Buzuba butaanzi bwapobwe eelyo abuzuba bwaciloba akali mazuba
aasetekene aambungano kuti ikombele antoomwe, mumazuba aayo kwakanyina mulimo
wakeelede kubelekwa. Mubuzuba bwabili bwapobwe, micelo mitaanzi yabutebuzi
bwamwaka ooyo yakali kuletwa kunembo lya [Yahuwah]. Maila aa (barley) ngaakali
mataanzi ciindi eeco kubizwa mu nyika ya Palesitaini, alimwi kumatalikilo
aapobwe akatalikide kaindi kubizwa.
11.KULYOOKEZYA MUCUUMBWE
ANSABATA MPATI: Eeyi Nsabata yakali Nsabata Mpati,
nceciindi eelyo Nsabata iili mukati kapobwe nitalisya pobwe nokuba kumanizya
mvwiki mubuzuba bwa Nsabata, mbuli mbokubede aawa mu Pobwe lya Cinkwa Citakwe
Bumena mubuzuba bwaciloba bwa Nsabata, oobo lyoonse buli muli bwakkumi abwasanu
bwamwezi ooyo kubala kutalikila a Mwezi Mupya. (Amubikkile maanu kuti eeyi
nimvwiki njeenya yakali Kumalengelo aya Busena Busalala.) Kkalenda lina
Juliyasi lilaa mazuba aali lusele tiilyaaninga bikkwa amulawo akataa
baHebulayo, pele eeci caacitika eelyo nibaasweekelwa lwaanguluko lwacisi cabo.
Mateyo 28:1-2 Lino niyakainda Nsabata, eelyo buzuba butaanzi bwamvwiki
nibwaatalika kuyaa buca, Maliya Magadalena aMaliya umwi bakaboola kucuumbwe.
Mpoonya amulange, kwakaba kuzungaana kwanyika kupati loko; nkaambo mungele wa
Yahuwah wakaseluka kuzwa kujulu, alimwi naakasika wakakunkulisya bbwe kuzwa
kumulyango wacuumbwe, alimwi wakakkala atalaa bbwe eelyo.
Maako 16:1-3 Lino
Nsabata niyakainda, maliya Magadalena, Maliya banyina Jakobo, a Salomi bakaleta
tununkilizyo, kuti bazyoonanaike mubili ookwa Yahushua kucuumbwe. Kubucedo
kwini mafumina, mubuzuba butaanzi bwamvwiki, bakaboola kucuumbwe eelyo zuba
nilyaapasukide kale. Alimwi bakabandika akati kabo kababuzyana kuti, “Nguni
uyootukunkulisyila bbwe kuzwa kumulyango wa cuumbwe swebo?”
Johani 19:31-32 Aboobo, nkaambo bwakali Buzuba bwa Kulibambila, kutegwa mibili yabo
itacaali kiicili aciciingano mu Nsabata nkaambo eeyo Nsabata yakali Nsabata
Mpati, bama Juuda bakalomba Pilato kuti maulu aabo akompoolwe, alimwi kutegwa
batolwe kooko.
Desire of Ages, p. 769: Mpoonya [Yahushua]
wakalyookezya . . . Wakalyookezya mumawoola woonse
aasetekene aabuzuba bwa Nsabata . . . Kumatalikilo Taata a Mwana bakalilyookezyede
mu Nsabata nibaamanizya kubeleka mulimo wabo wakulenga, eelyo jilu anyika
nizyaamanizya kulengwa . . . Lino mbocalibonya boobu atalaa buzuba oobu
[Yahushua] mbwaakalyookezya mucuumbwe, nkukuti buliswaangene lyoonse akutamani
abuzuba bwa Nsabata bwaku malengelo . .
. Nsabata yaku malengelo, buzuba oobo [Yahushua] naakalede mucuumbwe cokwa
Josefa, bucinooli buzuba bwakulyookezya akusekelela lyoonse.
12.CITUUZYO CAKUZUMBAANYA MAILA ABUZUBA BWA
KUBUKA KUZWA KUBAFU: Oobu mbobuzuba butaanzi
bwamvwiki yakatobela alimwi busikila muli bwakkumi abwacisambomwe bwamwezi
kabutobela Nsabata yabuzuba bwaciloba, mumwaka uli woonse.
Bapaizi / BaLevi 23:9 Eely mwaakunjila munyika eeyo Ime njeekamusyomezya akumupa
nywebo, alimwi mwaakutebula munyika
eeyo, mpoonya mukalete musunta wamicelo
mitaanzi yabutebuzi bwenu kumupaizi, alimwi walo uyoozumbaanya musunta ooyo
kunembo lyokwa Yahuwah, cifumo kayiindide Nsabata.
Maako 16:9-16 Lino eelyo naakabusyigwa
mafwumofwumo mubuzuba bwakusaanguna bwamwviki, Walo wakasaanguna kulibonya kuli
Maliya Magadalena ooyo ngwaakagusya madaimona aali ciloba. Eelyo walo
wakaunka kuyooambila aabo bakali a Nguwe, aabi bakacili koomoka mubuumba
akulila. Pele balo nobakamvwa kuti wakabusyigwa akuti wakamubonwa
anguwe, tiibakasyoma. Kunze lyaboobo, nozyakacitika zyintu eezyi wakalibonya
muciimo cimbi kuli basikwiiya bakwe bobilo nobakali kweenda kuya muminzi. Alimwi
bakajokela akwaambila batumwa bamwi boonse. Aaba abalo tiibakabasyoma pe.
Kumane wakalibonya kuli bali kkumi aumwi nobakakkede kabalya kutebulu,
wakabasinsa akaambo kakubula lusyomo kwabo akuyuma myoyo yabo nkaambo
tiibakabasyoma aabo ibakamubona kabusyidwe kubafwu. Mpoonya wakabaambila kuti: “Kamuya munyika yoonse
mukakambauke makani mabotu kuzilenge zyoonse. Ooyo uyoosyoma akubbapatizyigwa
uyoofwutuka, pele ooyo uutakasyomi uyoonyonyoonwa.
1 Bakolinto 15:20-22 Pele lino
Kristu wakabusyigwa kuzwa kubafu, alimwi wakaba ngomicelo mitaanzi yabaabo
bakali mukoona. Nkaambo mbweenya mbuli
lufu mbulwakaboolela kwiinda mumuntu, alimwi mweenya mu Muntu mumwakaboolela kubuka
kuzwa kubafu. Nkaambo mbweenya boonse mbobayoofwa muli Adamu, alimwi
mbweenya amuli Kristu boonse mbobayooba bazumi.
Great Controversy, p. 399: Musunta
wamicelo mitaanzi, ooyo muciindi ca Pasika wakali kuzumbaanyigwa kunembo lya
[Yahuwah], wakali mukonzyanyo wakubuka kuzwa kubafu kwa Kristu. Paulu waamba
kuti, mukwaambilizya kubuka kuzwa kubafu kwa [Simalelo wesu] akubuka kwa bantu
Bakwe boonse: “Kristu wakali micelo mitaanzi; mpoonya kuyoomutobela baabo bakwe Kristu aciindi ca Kuboola Kwakwe.”
1 Bakolinto 15:23 Pele
mbuli musunta wamaila wakuzumbaanya, ooyo wakali maila mtaanzi kubungikwa
muciindi cakubizwa maila kakutanaba kutebula, Kristu uuli njemicelo
mitaanzi yabutebuzi bwabaabo batakafwi
alimwi aabo bayoonununnwa mukubuka kuzwa
kubafu kucizya alimwi bayoobungikilwa mulubaya lwa [Yahuwah]. . . Mbuli
mukonzyanyo wamusunta wakuzumbaanya [Simalelo] wesu wakabusyigwa kuzwa kubafu
mubuzuba bwatatu, “micelo mitaanzi yabaabo bakali mukoona,” mukonzyanyo wabaabo
bakabusyigwa kabaluleme, aabo “mibili yabo iibolede” iyoosandulwa, akuba “mbuli
mubili Wakwe wabulemu.
Desire of Ages, p. 794: . .
.mubuzuba butaanzi bwamvwiki yakatobela bakalijana kabatajisi mubili Wakwe,
alimwi bakatamikizyigwa kuti bakabba mubili Wakwe akuusisa kutegwa bakeene
bantu.
Ootu tusimpe tuli kkumi atubili ncipego ca Kujulu kubantu
bamazubaano. Tutweetela masimpe aayo, kuti ateelelw akumvwisyigwa kabotu,
aakonzya kututondezya buzuba bwini bululeme bwa kukankamina kwa Kristu alimwi
aboobo abuzuba bwa Nsabata yamasimpe abwalo antoomwe.
4.Kukosozya Makani
Kuzwa “mutusimpe tuli kkumi atubili” swebo twatambula makani aayeeme
akukamantana kapati kuciindi cakukankaminwa kwa Kristu akusowela kooko
makkalenda woonse abubeji nokuba kutaminina kwamusyobo uli buti. Catusalalila
lino, kuti ootu “tusimpe tuli kkumi atubili” ntotwaambo tulikke tuswaangene
akkalenda lyamasimpe lyokwa Yahushua lyaku Malengelo. Mbuli ndembela yuunga
mujulu muluwo, ootu twaambo twaambilizya bulemu akulemekezya ooko Walo nkwapede
atalaa kkalenda Lyakwe litobezya mwezi azuba. Ikuti ootu “tusimpe tuli kuumi
atubili” nitwali kukonzya kukamantana akubbataikwa mukati kakkalenda lina Juliyasi nanka lina Gregory, nitwakapedwe
kale mazuba eeni notwaacitika kakwiina kusiya cimvwule cakudonaika. Pele
mumusela wakkumi amyaka ciloba, ooyo wakatobezya kuzwa ciindi cakali kupona
Yahushua anyika, Balemekwa ba Isaac Newton nibakalemba cintu ncibaajana lwabo
mukusanyangula makani aaya, Poopo waku Loma wakasinikizya kuti kuyandaulwe
mwaka uumbi uukonzya kuswaanganya tusimpe tumwi
ootu ntotwali kwiiya atala aawa kuti tukonzyeke kubbataikwa mukati
kakkalenda lya Katolika waku Loma. Ooyu
ngomusela ngotupona lino alimwi ngamakain aakacitika aaya myaka yakainda
misyoonto nobamwi kamutaninga zyalwa. Ncenciceeco asunu Cikombelo ca Katolika,
antoomwe azyikombelo zya Basikukazya, ncobayiisyila kuti Yahushua waakankaminwa
mumwaka wa A.D. 33 kuleka mumwaka wa A.D 31. Aaka takali kaambo kasyolela
mulomo pe nkaambo kalaa makani aamana mate akuyumya mukanwa kujatikizya buzuba
nokomba, ayooyo ngokomba webo.
Ambweni webo ulimvwide kuti Ellen White taakayiisya kuti kkalenda
lyoonse lyakali mwaidwe akubikkwa mucibaka calyo kkalenda lina Gregory, mpoonya
webo ulimvwa kuti aaya makani inga
kaatali aamasimpe.
Nokuba kuti Ellen White wakalipedwe kasimpe a Mufutuli wesu
Yahushua kuti buzuba bwaciloba mbuzuba bwa Nsabata, hena inga cakonzyeka kuti,
kwakali kweezyeezya kuti oobo buzuba bwakali kwaambwa kuti mbuzuba bwaciloba
bwa Nsabata, bwakali buzuba bwamazubaano bwa Mujibelo oobo bujanwa mukkalenda lina Juliyasi nanka
lina Gregory na? Nokuba boobo,
tacilibonyi kuti Ellen White walaiteelelede kuti William Miller a Samuel Snow
bakabelesyede kkalenda limbi liimpene a kkalenda lina Juliyasi naa lina
Gregory, nkaambo eeli ndekkalenda lilikke walo ndyaakazyibide mbuli bunji bwesu
mazubaano. Kuti kakuli boobo, nkaambo nzi Yahushua ncaataka mululamika?
Hena ingwa mwati Yahuwah wakali kuyobweda kuyubununa kkalenda
liluleme kuti likabbukizyigwe kumamanino aaciindi na? Hena inga eelyo kkalenda
lyakali kunooli cintu caandaanya bantu bokwa Yahushua basyaalizi?
Mucilembedwe citobela eeco cakalembwa mubbuku lya Early
Writings , p 255, Muka White wakazwaa kupandulula zyintu zyakacitika eezyo
zyakajatikizyide mwaka wa 1844, akutyompokelwa kupati, pele ambweni nkaambo kamizeezo yesu njotujisi
kale, lyoonse twakali kuyeeya kuti ootu tumpango tutobela twakali kwaambilizya
bantu bamumusela wakwe. Nokuba boobo, amubikkile maanu kuti mweengwe mutaanzi
waambilizya bantu basyaalizi aabo batobela Yahushua Mubusena Busalalisya . Bantu bajanika mbazumi
mumwaka wa 1844, bakalaa ciindi cibotu cakuba basyaalizi, pele mbuli mbotuzyi
swebo eeli bbala lya “basyaalizi” lyaamba bantu basyomeka kumamanino kwini
aaciindi, eeco cintu ncibatakabede pe. Katujisi kasimpe aaka mumizzeezo yesu,
atubikkile maanu acibeela aawo nibaalibona kuti balo (basyaalizi) bakali
kulyatauka mulawo wane, akubamba buzuba oobo mbobaapegwa abakomba mituni
batamuzyi Yahuwah alimwi abantu
babupoopo, kuleka kubamba buzuba oobo mbwakasetekanya akusalazya Yahuwah. Hena
ncintu cikonzyeka kuti Mujibelo, kusanganya aNsondo yamazubaani, abwalo mbuzuba
bwakatusikila mazubaano kuzyaakuletelwa abakomba mituni abasyaa bupoopo?
Cakatondezyegwa kuli ndime kuti aabo basyaalizi (the
remnant )bakatobela [Yahushua] mu
Busena Busalalisya, bakabona bbokesi, a cuuno caluzyalo cabwami, alimwi
bakaankamana abulemu bwazyintu eezyo. [Yahushua] wakavwununa cimvwumbyo
cabbokesi eelyo, alimwi amulange! mukati kwakali mabwe aapapalele, amilawo iili
kkumi (Ten Commandments )
kiilembedwe ali ngawo. Bakabala kuyaansi lyamilawo yabuumi; pele bakakankamana
kabacencema eelyo nibakabona kuti mulawo wane ucili muzumi akataa milawo iili
kkumi iisetekene, alimwi kwakali mumuni uumwekesya wuungilila atalaa mulawo
ooyo kwiinda atalaa milawo imwi iili fuka, kuli mumuni uuzingulikila mulawo
ooyu . . . . Walo wakalembwa mbweenya mbuwaamvwugwa ciya ciindi niwakaambwa
amulomo ookwa [Yahuwah] mujwi lisinizyide alimwi abulemu buyoosya atalaa
mulundu, eelyo nokwakali ndabo zyakali kukwisauka amizumo yakali kuzuma, alimwi
eelyo mulawo ooyu niwaalembwa amunwe wakwe uusetekene atalaa mabwe aapapalele.
. . Bakaankamana eelyo nibakabona kubambililwa kwaapedwe ku Milawo iili Kkumi.
Bakabona milawo kiibikkidwe munsimunsi lya Yahuwah, mucimvwule cakukwabilila
akusetekana bulemu Bwakwe.
Balo (basyaalizi ) bakalibona kuti bakali kulyatauka mulawo
wane wamu Mangwalo, nkaambo bakali
kubamba buzuba oobo bwakapedwe abakomba mituni, kuleka buzuba
mbwaakasalazya Yahuwah.
Bakalitolaansi lwabo kunembo lya [Yahuwah, akulilauka kusotoka
mulawo nkobaacitide musyule lyaciindi. Ime ndakabona tununkilizyo mubusi
bwacuumpilizyo eelyo [Yahushua] naakali kutuuzya kulilekelela kwabo amipailo
yabo kuli Taata wakwe.
Mpoonya nibwaali kkunduluka kuya mujulu, mumuni uumwekesya
wakalibonya atalaa [Yahushua], alimwi atalaa cuuno caluzyalo cabwami; alimwi
aabo basyaalizi bakasinizyide, kabapaila, aabo bakapenga mumyoyo yabo nkaambo
baalibona kuti bakali bantu basotoka mulawo ookwa [Yahuwah] bakalelekwa, alimwi
masyu aabo akamwetamweta abulangizi akukkomana.
Bakasangana kubeleka mumulimo wa mungele watatu, bakoompolwesya
majwi aabo akwaambilizya kucenjezya cakusinizya. Pele kwakali buyo basyoonto
bakautambula mulumbe wabo, nokuba kuti bakazumanana canguzu koompolola makani
aamulumbe wakucenjezya.
Nkabela Ime ndakabona banjaanji aabo bakatambula mulumbe wa
mungele watatu, alimwi abalo bakayungizya
majwi aabo kuli aabaabo bakataanguna koompolola mulumbe wakucenjezya, alimwi
bakasumpula [Yahuwah] akumulemekezya mukubamba Buzuba Bwakwe bwa Kulyookezya.
Banjaanji aabo bakatambula mulmbe wamungele watatu tiibakaninga
mvwide milumbe yabangele bataanzi bobile pe. Saatani wakalizyi kabotu makani
aaya, alimwi meso aakwe aazwide bubyaabi ageme kulanga alimbabo kuti abazunde;
pele mungele watatu wakabatondekela ku Busena Busalalisya, alimwi aabo
bakamvwide milumbe yabangele bobile bataanzi abalo bakali kubatondekela
kucikombelo cakujulu.
Banjaanji bakabona mulongo uulondokede wakasimpe mumilumbe
yabangele, alimwi bakaitambula milumbe eeyo. Bakiitambula mumulongo ngweenya
mbuyaapegwa, akutobela [Yahushua] kwiinda mulusyomo lwabo mucikombelo cakujulu.
Eeyi milumbe yakandeetelwa mebo mbuli cintu cakuti mubili ujatilile. Mbuli
bantu nsini nobatambula kuteelela milumbe eeyi balakwabililwa kuzwa kulucengo
lwa Saatani lwiindeneyindene. Early Writings, p. 255.
Koyibaluka kuti, cijuzyo cakujanya Nsabata yamasimpe cili
mukubelesya kkalenda liluleme lyamu Mangwalo. Nsabata yamasimpe ya Mulengi wesu
tiikonzyi kujanwa kubelesya kkalenda lyabubeji nokuba kkalenda lyabu poopo.
Aboobo, kkalenda linyongene = nsabata iilubide. Mbombubo mbocibede oobo!
Munzila njeenya, kuti wakalijanina nzila yakujana zintu ziyandisi
eeyo iikutola kuzingulula nyika kwiinda atalaa lwizi, kuyoojana buyo kuti
kwakwiinda myaka minjaanji kovwuntauzya akusweekelwa zyoonse zyintu zyili
kumoyo wako, eeyo nzila njookali kutobela yakali nyongene. Mbuli mbozyi kabotu,
nzila eeyo yeelede kubaa cijuzyo cakujanya zyintu ziyandisi, alimwi aawa nzila eeyo ndikkalenda lyakuyandauzya Nsabata yamasimpe iiyandika ya Mulengi wesu.
Lyomwe buyo kkalenda ndeliluleme, kakuli limwi lilinyongene. Lyomwe kkalenda lilakonzya kutondezyagwa mu
Bbaibbele, mumisela alimwi amuzilengwa leza. Kujanza limwi, kuli kkalenda
lyakaanzwa amuntu mugaminina kunyansya Mulengi Yahuwah alimwi eelyo kkalenda
talyeendelani akkalenda lyamu Bbaibbele lyakali kubelesyegwa muciindi ca
kukankaminwa.
Hena ncintu cikonzyeka kuti kkalenda litobezya mwezi azuba lya
Mulengi abuzuba bwaciloba bwa Nsabata inga bwateelelwa akukumbatilwa
abasyaalizi bokwa Yahuwah mbuli “kasimpe kakasweekede” kumamanino aaciindi
kwini? Ambweni muciindi cakasalwa aaba bakamboni basyomeka bakoompolola
kucenjezya ndeenya buyo aciindi eelyo nyika yoonse yaakunamatila “Kkalenda lya
Nyika Mpya.” Hena ncintu cikonzyeka kuti kkalenda lyokwa Yahuwah eelyo
litobezya mwezi azuba a Nsabata yabuzuba bwaciloba inga kazyili musunko wamamanino
kubantu bokwa Yahushua na? Ncobeni ncenciceeco ceendelana aceeco ncaakaamba
Ellen White kuti Nsabata inooli musunko wamamanino.
Kunyina mulawo uumbi ngwaakapa a Yahuwah wakubamba buzuba bumwi
kuti bulisetekene kuleka buzuba baciloba bwa Nsabata ya Mulengi wesu. Munzila
njeenya buyo, kunyina pe nikwakabede malailile kumukowa wabantu aakubamba nzila
mpya yakujanya ciindi kunze lyayeeyo Walo njaakabamba kale kumalengelo. Aboobo,
musunko wamamanino kubasyaalizi bokwa Yahuwah ulibonya aanga musunko mupati
kwiinda buyo kulisalila akataa Mujibelo naa Munsondo. Kumamanino aabo bakomba
Mujibelo nanka Munsondo bayoolibonena, kacimanide kale ciindi, kuti bakali
kulubazu lomwe boonse. Nkondo yamamanino, nkondo ya mo’ed (Armageddon) ilibonya
kuti inooli nkondo yakulwanina makkalenda, kkalenda lya Mulengi naa lyamuntu.
Nguni webo ngoyoosala? Nguni
webo ngoyookutaukila?
Ibbaibbele
lyaciindi camwami Jakobo (KJV) ndelibelesyegwa kanjikanji muziiyo
eezi.
Amutyanke aawa (Click
here ) kuti musike mpolibede Bbaibbele eelyo.
1.
Inkondo Atalaa Makani Aakukomba
Yoonse
nkondo mpati akataa Yahushua a Saatani, yaatalikilwa amakanaa
kukomba. Buzuba oobo webo mbosalide kukomba, mbobuyubununa kuti nguni
leza wako webo ngokomba.
Kuzwa
Kumatalikilo kusikila ku Ciyubunuzyo,e eci ncecicitika. Mucibalo ca
kkumi acane ca bbuku lya Izaya, kuli makani aakondelezya
aatupandulwida kaambo keni Saatani ncaakawida kuzwa kujulu:
“Ino
walenguka buti ontanda yakubucedo! Wasowelwa ansi yebo ookali koola
masi! Wakali kuti mumoyo wako, ‘Ono ndatanta mujulu nkabikke cuuno
cabwami bwangu nkakkale atala aanyenyezi zya Yahuwah kujulu.
Njookkazikwa acuuno cabwami bwangu, acilundu cakuswaanganina, ansonje
eeni yacilundu cisalala. Ndatanta atala lyamakumbi, njoolicita kuti
nkabe mbuli Sijulu wamajulu.”
Muukulipeekezya
kuba “mbuli Singuzuzyoonse Mupati Kampatila” oomo Lusifa
mwaakatyola mulawo mupati ali yoonse: “Webo weelede kuyanda
Yahuwah Eloah wako amoyo wako woonse, amuya wako woonse, mizeezo yako
yoonse. Ooyu ngomulawo mutaanzi mupati ali yoonse” (Mateyo 22:37 &
38.) Lusifa taakali kuyanda buyo kubaa ciimo mbuli cokwa Yahuwah pe;
kuti ooko nikwakali kuyandisya kwakwe, naatakazanga pe. Pele mucibaka
caboobo, wakanyonokela bulemu akukomba kweelede kupegwa ku Mulengi
alikke.
Kwaamba
kuti: “Ime njookkala atalaa mulundu wambungano” nkakaambo
katondezya makanze aakwe. Aawa bbala lisandululwa kuti “mbungano”
ndibbala lya mo’ed.
Mo’ed
caamba “busena bwakubunganina.” . . . Ibbala lya mo’ed
lilijisi abbala lya “cisalidwe,” pele zimwi ziindi zilaindana
eezyo zintu zyaambwa kuti zyilisalidwe nokuba zizuminano: cintu
cisalidwe inga kacili ciindi, busena bwakubunganina bwini . . .
Ciiminina bbala lya mo’ed
ncitu comwe lyoonse kujatikizya bupaizi bwa bana ba Isilayeli. (The
New Strong’s Expanded Dictionary of Bible Words.)
Kanjikanji
Mo’ed ciiminina ciindi cisalidwe nanka busena kakunyina kwaamba
ncobusalidwe busena nokuba ciindi eeco. Nkaambo mapobwe aaba Juuda
akali kusekelelwa muziindi zisalidwe, eeli bbala liyeeme kugama
mapobwe aayo . . .
Mo’ed
ndibbala libelesyegwa kwiiminina mbungano zyabupaizi. Lyakali
kuguminizya civwuka cakupailila lwaco. [Yahuwah] wakali kuswaangana
abana ba Isilayeli ooko kucivwuka muziindi zimwi kutegwa abayubunwide
kuyanda Kwakwe. Mo’ed ndibbala liiminina mbungano yabantu bokwa
[Yahuwah] iibungene kuti ikombe. (Hebrew-Greek Key Word Study Bible,
"Lexical
Aids to the Old Testament ,"
1626, emphasis supplied.)
Ibbala
lya mo’ed, nkokuti,
libelesyegwa kwaambilizya ziindi zyakukomba. Muli Izaya 14, Saatani
wakali kwaamba kuti uyooba mbuli Singuzuzyoonse Mupati Atalaa Boonse
nkaambo uyookkala atalaa mulundu wabungano – mulundu wa mo’ed,
mulundu wakukomba. Uyoobikka ciindi cakukomba, alimwi nkaambo
kakulipa nguzu zyakucita boobo, uyoobba busena bwakukombwa ooko
kweelede kupegwa Sikabumba Singuzuzyoonse.
Ciindi
citaanzi eeli bbala lya mo’ed nolibelesyegwa
mu Bbaibbele muu Matalikilo 1:14: “Alimwi Elhimu wakati, Akube
mimuni mumweenya wakujulu kuti yaandaanye buzuba kuzwa kubusiku;
alimwi ibe zitondezyo, zyaziindi zyamwaka, amazuba amyaka.”
Ibbala
lisanduludwe kuti “ziindi zyamwaka” ndibbala lya
mo’ed .
Akataa mvwiki ya Malengelo, Mangwalo Aasetekene aamba kuti umwi
mulimo wamimuni wakali wakutondezya mo’ed
–
ciindi cisalidwe noceelede kuba. Eeci cilisalazyidwe amwalo mu
Ntembauzyo 104:9 – Wakapa mulimo kumwezi wakutondezya ziindi
zyamwaka.” Alimwi aawa, ibbala lya “ziindi zyamwaka” ndibbala
ndeenya lya mo’ed ,
kakuli ibbala lya “cisalidwe” liiminina kucita, kubamba nanka
kulenga. Yahushua wakuulengela kuti mwezi ube nguutondezya ziindi
zyakukomba.
Nzizili
ziindi zyakukomba zyaambwa waawa? Mulongo waziindi eezyo
ulaambilizyidwe mu Bapaizi naa BaLevi 23. Bunji bwacibalo eeci
cakalembwa kacaambilizya mapobwe aamwaka: Pasika, Pobwe lya Cinkwa
citakwe bumena, Pentekkositi, Pobwe lya Myeembo, Buzuba bwa Kunununa
a Pobwe lya Mavwuka. Nokuba boobo, pobwe litaanzi ali woonse aaya
lyakali pobwe lya Nsabata yabuzuba bwa ciloba:
Alimwi
Yahuwah wakati kuli Mozesi, Kobaambila bana ba Isilayeli, ubaambile
kuti, Kujatikizya mapobwe ookwa Yahuwah, aayo ngomweelede koompolola
kuti nimbungano zisetekene, aaya ngamapobwe aangu. Mazuba aali musanu
abumwi milimo yoonse yeelede kubelekwa: pele buzuba bwa ciloba
mbuzuba bwa Nsabata yakulyookezya, mbuzuba busetekene; inywe
tamweelede kujata mulimo uli woonse mubuzuba oobo: niNsabata yokwa
Yahuwah muzikkalilo zyenu zyoonse. (Bapaizi 23:1-3.)
Aawa
bbala lisanduludwe kuti “mapobwe” alimwi, ndibbala lya mo’ed:
ziindi zyakukomba.
Daniele
7:25 waamba Saatani mbwaakali kuyoobelesya nguzu zyabupaizi
amfulumende kuti acince mulawo wa Taata Wakujulu: “Alimwi
uyookanana majwi mapati aasampaula Singuzuzyoonse, alimwi
akutundulula basaante bokwa Singuzuzyoonse, akucinca ziindi amilawo.”
Mubusanduluzi bwa Knox, makanze ookwa Saatani aliyubunundwe kapati:
“Uyootukila Singuzuzyoonse, uyoopenzya akutundulula basetekene
bokwa Singuzuzyoonse, alimwi uyoosoleka kucinca kkalenda amulazyo
wabulemu.” Saatani, mumakanze aakwaatula Yahuwah akumunyanga nguzu,
taakasoleka buyo kucinca ziindi amilawo – wakacicita ncobeni eeco.
Wakapelengusya akucengulula maanu aabaabo babamba Nsabata camasimpe.
Wagamika mizeezo yabo kukulwana nkondo ya Mujibelo aNsondo kuti naa
mbobuzuba bwakukomba. Kunyina akati kabo wakabona kuti eeyi nkondo
nimpati kwiinda waawo pe. Kutegwa kube kukomba kwalweeno kuyandika
kkalenda lyakubeja alyalo. Ikkalenda lina Juliyasi, oomo muzwa
kkalenda lyamazubaano lina Gregory, lyakaatula kkalenda
lyakumatalikilo eelyo Mulengi ny#dyaakabikkide lya mwezi -azuba
antoomwe. Oobo buzuba webo nokomba, oobo bujanwa kubelesya kkalenda
ndyobelesya webo, mbobuyubununa kuti naa webo ulilipede kutobela
Mulengi wako nanka kutobela nguzu zya leza waanyika eeyi, ooyo
wakazangila Yahuwah, Mulengi wajulu, nyika, lwizi azyili muli ndulo
zyoonse.
2. Insabata:
Cikonkezyo Cakutobela Kwesu.
”Mpoonya
busena busalala bwatempele lya Yahuwah lili kujulu bwakajalulwa,
alimwi oomo mukati katempele Lyakwe, kwakalibonya bbokesi
lyacizuminano Cakwe.” Bbokesi lyacizuminano cokwa Yahuwah lili
mubusena busalalisya, kuzyuli lyabili lyacikombelo. Mumulimo
watempele lyaanyika, eelyo bbokesi lyakali “mukonzyano acimvwule
cazyeezyo zyintu zyili kujulu,” eeli zyuli lyakali kujulwa buyo mu
Buzuba bwa Kunununa kutegwa cikombelo cisalazyigwe. Aboobo
kwaambilizya kuti tempele Lyokwa Yahuwah lyakajulwa kujulu alimwi
ibbokesi lyacizuminano lyakalibonya, caambilizya kuti kwakajulwa
busena busalalisya mucikombelo cakujulu mu 1844 eelyo Yahushua
naakanjila mukati oomo kuti ajate mulimo wakumanizya kunununa
akusalazya cikombelo.
Ibbokesi
lyakali mucikombelo caanyika, lyakajisi mabwe aapapalele obile, aawo
aakalembedwe milawo yokwa Yahuwah. Ibbokesi eeli lyakali ciyobwedo
buyo camabwe aajisi milawo aayo, alimwi lyoonse naakali mukati oomo
mabwe aaya, ncecakali kupa kuti bbokesi eeli libaa bulemu bwakujulu
akusetekana. Eelyo tempele lyokwa Yahuwah nilyaajulwa kujulu, bbokesi
lyacizuminano Cakwe lyakalibonya. Mukati kabusena busalalisya
mucikombelo cakujulu, mulawo wabulemu uliyobwedwe mukati oomo- mulawo
ooyo ngwaakaamba Yahuwah Lwakwe Mwini akataa ndabo amizumo kumulundu
wa Sinai alimwi mulawo wakalembwa amunwe Wakwe atalaa mabwe
aapapalele.
Mulawo
ookwa Yahuwah mucikombelo cakujulu ngo mulawo mutaanzi, ooyo
ngomulawo ngwaakalembulula aMozesi kakunyina kulubizya pe
mucizuminano cakale . Aboobo ooyo mulawo wabulemu ulisetekene ;
alimwi mbweenya mbuli ciimo Cakwe Mwini Yahuwah , awalo tuucinci pe.
Bakabona kwiinda mbubakabwene kaindi, eeco cakali kwaambwa mumajwi aa
Mufutuli: “Kusikila julu anyika zikamane, kunyina pe kabata nokaba
kabala kayoogwisyigwa kuzwa kumulawo.” Mateyo 5:18. Mulawo ookwa
Yahuwah, mbuuli ciyubunuzyo caluyando Lwakwe, alimwi mbuuli
cimbonimboni ca ciimo Cakwe, weelede koongola mane kukabe kutamani, “
mbuli kamboni uusyomeka wakujulu.” Kunyina nuuba mulawo omwe
wakamwaigwa; kutali kadonsi nokaba kabala kakacincigwa. Mboobu
mbwaamba mwiimbi: “Lyoonse mane kukabe kutamani, O Yahuwah, ijwi
Lyako lilisimpidwe kujulu.” “Milawo Yakwe yoonse ilimasimpe.
Iliimvwi lyoonse mane kukabe kutamani akutamani.” Intembauzyo
119:89; 111:7, 8.
Mukati
keni kamilawo eeyi ( Decalogue
) kuli mulawo wane, uucili mbweenya mbuwaabede niwakaambwa ciindi
citaanzi: “Koibaluka buzuba bwa Nsabata, kuti ubusetekanye. Mazuba
aali cisambomwe weelede kucita milimo, alimwi akucita milimo yako
yoonse: pele buzuba bwaciloba mbobuzuba bwa Nsabata yokwa Yahuwah
Eloah wako: muli mbubo webo toyelede kujata mulimo nuuba buti, webo,
nokuba mwanaako musankwa, nanka mwanaako musimbi, nanka mutwanga wako
mwaalumi, nanka mutwanga wako mukaintu, nokuba ŋombe
zyako, nokuba mweenzu uuli mulubuwa lwako nkaambo mumazuba aali
cisambomwe Yahuwah wakabamba Julu anyika, lwizi, azintu zyoonse zili
mulinzizyo, alimwi wakalyookezya mubuzuba bwa ciloba: aboobo Yahuwah
wakabuleleka buzuba bwa Nsabata, akubusalazya.” Kulonga 20: 8-11.
Kubambulula
ooko nkobaali kucita Basikukazya kwakatalisya mulimo wakujokolosya
tusimpe anyika ooto twakasweekede kunsaa misela yabukombi bwamituni,
muzilengwa zyabantu amumanjezyeezya. Mbuli basicikolo ba Jwi lyokwa
Yahuwah babombe nibaali kubala, Muuya ookwa Yahuwah wakiizungaanya
myoyo yabo. Bakanjilwa muuya mumyoyo yabo akwiibaluka kuti
bakasotokede mulawo ooyo kabatakubwene, nkaambo kakutabikkila maanu
kubuzuba bwa Mulengi bwakulyookezya. Bakatalika kulangaula twaambo
twini ncobaali kubambila buzuba butaanzi bwa mvwiki kuleka boobo
buzuba Yahuwah mbwaakasalazya. Tiibakajana pe bumboni mu Mangwalo
bwaamba kuti mulawo wane wakamwaigwa, nokuba kwaambilizya kuti
Nsabata yakacincigwa; eeco cileleko caabikkidwe atalaa buzuba
bwaciloba kunyina pe nicaagwisyigwa. Bakali kuyandisya ncobeni
cakusyomeka kuti bazyibe akucita kuyanda kwa Yahuwah; lino,
bakalibona kuti bakali bantu baatyolede mulawo Ookwa Yahuwah, buumba
bwakazuzya myoyo yabo, alimwi baakakatila kutondezya kutobela kwabo
kuti Yahuwah bakamuteelela kwiinda mukubamba buzuba bwa Nsabata Yakwe
akwiisetekanya.
Kwakali
banjaanji bakali kusoleka canguzu kuti bamwayaule lusyomo lwabo .
Kunyina wakalezyede kubona kuti kuti cikombelo caanyika kacili cakali
cikonzyanyo caceeco cili kujulu, nkokuti awalo mulawo ooyo
wakabikkidwe mubbokesi lyaanyika awalo wakalembuludwe kuzwa kuli
yooyo wakali mubbokesi lya kujulu; alimwi kutambula kasimpe aako
kajatikizya cikombelo cakujulu cakali cintu ciyandika kuzumina ceeco
ciyandika mumulawo ookwa Yahuwah amulimo wakubamba Nsabata yamulawo
wane. Aawa mpaakabede maseseke aankond o iilulide eeyo yakali kulwana
kuyubununa kasimpe aako kakali mu Mangwalo, aako kakali kwaambilizya
kuti Yahushua wakanjide mulimo mucikombelo cakujulu. Bantu bakasoleka
kujala mulyango ooyo Yahuwah ngwaakajula mukuyubununa masimpe aaya,
akukakatila kujula mulyango ooyo ngwaakajalide. Pele “Ooyo uujula,
alimwi kunyina muntu uujala; uujala, alimwi kunyina muntu uujula,”
wakati: “Kolanga, Ime ndakubikkila mulyango uujulidwe kunembo
lyako, alimwi kunyina muntu uunga wajala mulyango ooyo.”
Ciyubunuzyo 3:7, 8. Yahushua wakajula mulyango, akutondezya mulimo
wabusena busalalisya, mumuni wakali kumweka kuzwa mukati kamulyango
wacikombelo cakujulu, alimwi mulawo wane wakatondezyegwa kuti ucili
akataa milawo eeyo iiyobwedwe mucikombelo cili kujulu; eeco Yahuwah
ncaakaanza kunyina muntu uukonzya kucimwaya pe.
Aabo
bakatambula mumuni uujatikizya mulimo ookwa Yahushua akoongola
kwamulawo ookwa Yahuwah, bakajana kuti ootu tusimpe tulipedwe mu
Ciyubunuzyo 14. Milumbe yacibalo eeci ili muzibeela zyakucenjezya
zyotatwe kuti ibambilile bantu bakkede anyika kukuboola kwa Mufutuli
kwabili. Kwaambilizya kuti , “Iwoola lya lubeta Lwakwe lyasika,”
akutondeka mamanino aamulimo ookwa Yahushua wakunununa mukowa
wabantu. Waambilizya kasimpe aako keelede koompololwa kusikila
Mufutuli akaleke kwiiminina bantu muŋanda
yakazekelo alimwi kusikila akapiluke anyika kuzyootola bantu Bakwe
kuli Nguwe. Mulimo walubeta ooyo wakatalikwa mu 1844 weelede kuya
kumbele kusikila milandu atwaambo twabantu toonse tukakosozyelwe
makani, twaambo amilandu yabantu bacipona abafwide; aboobo uyooya
kumbele kusikila akujalwa ŋanda
yakazekelo kubantu boonse. Kutegwa bantu kabalibambide uyooyimikila
mulubeta oolo, mulumbe ooyu ubalailila kuti “kamuyoowa Yahuwah,
akupa bulemu kuli Nguwe,” “alimwi amukombe Nguwe wakalenga julu,
anyika, alwizi, atusensa twameenda.” Citobela kutambula mulumbe
ooyu cilipedwe mujwi litobela: “Mbaaba babamba milawo yokwa
Yahuwah, alimwi basyomeka bokwa Yahushua.” Kutegwa muntu abe
kalibambide kwiimikila mulubeta, ncintu ciyandika kuti bantu
kababamba mulawo ookwa Yahuwah woonse.” Ooyo mulawo nguyooba
cipimyo caciimo camuntu mulubeta. Mwaapositolo Paulu ulaamba kuti:
“Mbuli banji mbobakabisya mumulawo bayoobetekwa kwiinda mumulawo, .
. . mubuzuba oobo Yahuwah nayoobeteka maseseke aabantu kwiinda muli
Yahushua, Uunanikidwe.” Alimwi ulaamba kuti, “ aabo babamba
mulawo bayoosalazyigwa.” BaLoma 2:12-16. Lusyomo ncintu ciyandika
kutegwa mulawo ookwa Yahuwah ukonzye kubambwa; nkaambo “kuti
kakunyina lusyomo tacikonzyeki kumukkomanisya Walo.” Alimwi
“kufumbwa citali calusyomo ncinyonyoono.” BaHebulayo 11:6; BaLoma
14:23.
Kwiinda
mumungele mutaanzi, bantu baliitidwe kuti “bayoowe Yahuwah, akupa
bulemu kuli Nguwe” akukomba Nguwe mbuli mbwali Mulengi wamajulu
anyika. Kutegwa bacite boobo, beelede kuteelela mulawo Wakwe
akuubamba. Mboobu mbwaamba muntu musongo: “Koyoowa Yahuwah,
akubamba milawo Yakwe: nkaambo ooyu ngomulimo woonse wamuntu.”
Mukambausi 12:13. Kakunyina kuteelela akubamba milawo Yakwe kunyina
kukomba kunga kwacitika ooko kukkomanisya Yahuwah pe. “Oolu
ndoluyando lokwa Yahuwah kuti swebo tubambe milawo Yakwe.” “Ooyo
uusinkila matwi aakwe kuteelela mulawo, awalo mupailo wakwe
ulasesemya.” 1 Johani 5:3; Tusimpi 28:9.
Mulimo
wakukomba Yahuwah uyeeme akasimpe kakuti Walo ngo Mulengi alimwi kuli
Nguwe zyoonse zilengwe nkozyijanina kulengwa kwazyo. Alimwi kufumbwa,
mu Bbaibbele, aawo Walo mpatwaambila kumulemeka akumukomba, atalaa
baleza babaabo batamuzyi boonse, kuli nguzu Zyakwe zyabulengi zipedwe
aawo. “Boonse baleza bamasi nzibumbwa: pele Yahuwah nguwakabamba
majulu.” Intembauzyo 96:5. “Nguni ngomunga mwandeeleka Ime, naa
uunga weelana Andime? Mbwaamba Uusetekene. Impula meso aako kutala,
alimwi ubone kuti nguni wakalenga zintu zyoonse eezyi.” “Mboobu
mbwaamba Yahuwah ooyo wakalenga majulu; Elohimu Lwakwe nguwaabumba
nyika akwiibamba: . . . Ndime Yahuwah; alimwi kunyina uumbi kunze
Lyangu.” Izaya 40:25, 26; 45:18. Mboobu mbwaamba mwiimbi: “kozyiba
kuti Yahuwah ngo Elohimu: ngonguwe Walo wakatubamba iswe, kutali
ndiswe lwesu tobeni.” “O Kamuboola, atukombe akukotama: atufugame
kunembo lya Yahuwah Sikabumba wesu.” Intembauzyo 100:3, 95:6 Azyalo
zilengwe zisetekene zyili kujulu eezyo zyimukomba Yahuwah kujulu
zyilaamba, kazyaamba kaambo ncozyimukombela Walo: “Webo uleelela,
O Simalelo, kutambula bulemu kulemekwa anguzu: nkaambo Webo Nduwe
ookalenga zyintu zyoonse.” Ciyubunuzyo 4:11.
Mu
Ciyubunuzyo 14, bantu balaitwa kuti bakombe Sikabumba; alimwi
cishinshimi citujalwida nkamu eeyo, kwiinda mumilumbe yotatwe
[kucenjezya kwamamanino kupegwa abangele botatwe mu Ciyubunuzyo 14],
babamba milawo yokwa Yahuwah:
Mpoonya
ndakabona mungelo umbi kauluka mumulengalenga, alimwi wakajisi
mulumbe uutamani aakwaambilizya kuli baabo bakkala anyika, kumasi
oonse, kumisyobo yoonse, kumilaka yoonse alimwi akumikowa yoonse, kaamba ajwi pati kuti: “Amuyoowe Yahuwah akumupa bulemu,
nkaambo woola lyalubeta lwakwe lyasika, aboobo amukombe Yooyo
wakapanga julu, nyika, lwizi alimwi atusensa twamaanzi.”
(Ciyubunuzyo 14:6, 7).
Umwi
wamilawo eeyi utondeka cigaminina kuli Yahuwah kuti ngo Mulengi.
Mulawo wane waamba kuti: “Buzuba bwaciloba mbuzuba bwa Nsabata
yokwa Yahuwah Eloah wako: . . . nkaambo mumazuba aali musanu abumwi
Yahuwah wakabamba julu anyika, lwizi, azyoonse zyili mulinzizyo,
alimwi wakalyookezya mubuzuba bwaciloba: aboobo Yahuwah wakabuleleka
buzuba bwa Nsabata, alimwi wakabusalazya.” Kulonga 20:10, 11.
Kujatikizya Nsabata, Yahuwah uya kumbele kwaamba kuti Nsabata
“ncitondezyo, . . . kuti inywe mundizyibe Ime kuti Ndime Yahuwah
Elohimu wenu.” Ezekiya 20:20. Alimwi akamwi kaambo kapedwe nkaaka:
“Nkaambo mumazuba aali cisambomwe Yahuwah wakabamba julu anyika,
alimwi mubuzuba bwa ciloba Walo wakalyookezya alimwi wapumuna.”
Kulonga 31:17.
“Nsabata
nciiyandikila mbuli ciibalusyo ca malengelo ncakuti lyoonse itondezya
kaambo keni kukomba ncokweelede kupegwa kuli [Yahuwah]– nkaambo
Walo ngo Mulengi, alimwi iswe tuli zilengwe Zyakwe. “ Insabata
aboobo yiimvwi amusemo wakukomba wabulemu, nkaambo iyiisya kasimpe
aaka kapati loko munzila iimvwikisya , alimwi kunyina cintu acimwi
cikonzya kutuyiisya boobo. Masimpe aakukomba kwabulemu, kuleka buyo
kuba mubuzuba bwa ciloba, pele kukomba kuli koonse, kujanwa
mukwaandaana ciimo akataa Mulengi azilengwe Zyakwe. Aaka kaambo
takakonzyi kuunsyilwa ansi pe, alimwi takeelede kulubwa pe.” –J.N.
Andrews, History of the Sabbath, chapter
27. Yahuwah ncakaabikkila Nsabata mumuunda wa Edeni kwakali
kwiibalusya kasimpe aaka kumizeezo yabantu; alimwi kufumbwa ciindi
coonse walo nacili Mulengi wesu, aaka nkakacili kaambo iswe
ncotweelede kumukombela Walo,ayalo Nsabata icinooliko lyoonse kuba
citondezyo aciibalusyo. Kubamba Nsabata ncitondezyo cakuteelela Eloah
wamasimpe, “Ooyo wakabamba julu, anyika, alwizi, atusennsa twa
meenda.” Citobela ncakuti ooyu mulumbe uulailila bantu kuti bakombe
Yahuwah kapati akubamba milawo yakwe , unoobaambila kapati kubamba
mulawo wane.
3.
Citondezyo ca Kutobela
Mumakani
aakulwana nkondo akataa nguzu zyabulemu anguzu zyamusinze, nkamu
zyobile zyeelede kulibonya kazyaandeene, aabo “bakomba munyama
acinkonzya cakwe, akutambula caando cakwe,” abaabo batambula
“caando ca Eloah upona,” alimwi kabalaa “zina lya Taata
kalilembedwe ankumo zyabo.”
Mumulawo
wane kulajanwa caando camulawo ookwa Yahuwah. Ooyu ulikke, akataa
milawo iili kkumi, nguutondezya zina , mulimo , acuuno ca Yooyo Uupa
mulawo. Ooyu mulawo waamba kuti Yahuwah ngo Mulengi wamajulu anyika,
alimwi umutondezya kuti bulemu akukombwa kulimweelede atalaa bamwi
boonse. Kunze lya mulawo ooyu, kunyina cimbi mucizuminano cakale
nokuba mumilawo iili kkumi eeco citondezya kuti mulawo waapegwa
munguzu zyokwani.
Insabata
antoomwe amulawo wane yakabikkilwa kwiibalusya malengelo. Kuti buzuba
bwaciloba nibwakali kubambwa lyoonse, nikwanyina muntu uukomba
zibumbwa, uutamuzyi Yahuwah, nanka uutasyomi. Kubamba buzuba bokwa
Yahuwah akubusetekanya nikwakatozya mizeezo yabantu ku Mulengi wabo,
Eloah wakasimpe uupona. Zyoonse zintu zipona akataa zilengwa leza
nizyaabaletela kwiibaluka Nguwe, akubabeda kamboni wanguzu aluyando
Lwakwe.
Nsabata
yamulawo wane ncecaando cokwa Eloah uupona. Itondeka kuli Yahuwah
kuti ngomulengi, alimwi ncecitondezyo canguzu Zyakwe atalaa zintu
zyoonse nzyaakalenga. Aabo bateelela mulawo ooyu banoojisi caando
cokwa Yahuwah, nkaambo Walo wakabikka ambali oobu buzuba kuti cibe
citondezyo cakweendelana akataa Nguwe abantu Bakwe. Kuli Mozesi
atalaa mulundu wa Sinai, Wakati, “Kobalailila bana ba Isilayeli,
kwaamba kuti, Ncobeni Nsabata Zyangu inywe mweelede kuzyibamba;
nkaambo ncecitondezyo akataa Ndime andinywe mumazyalane eenu woonse;
kutegwa nywebo mukazyibe kuti Ime Ndime Yahuwah uumusalazya.”
Caando camunyama ciliimpene aceeci, – nkubamba buzuba butaanzi
bwamvwiki kuti ninsabata iisungilizyigwa amulawo wabantu. Eeci caando
caandaanya baabo bazumina bupati bwa poopo kuzwa kuli baabo
balanganya nguzu zyokwa Yahuwah.
Mbuli
citondezyo canguzu zyacikombelo ca Katolika, balembi bapoopo baamba
kuti “ ooyu mucito wini wakucinca Nsabata kuya ku Nsondo, ooyo
Basikukazya ngobazumina abalo, . . . nkaambo kwiinda mukubamba
Nsondo, ncobeni bazumina kuti ninguzu zyacikombelo zyakwaanza
mapobwe, akubalailila kabacili mucinyonyoono.” Henry Tuberville,An Abridgment of the Christian Doctrine , page 58.
Mbombuboobo
Cikombelo ca Loma mbocizumanana kutaminina kuti cilaa nguzu
zyabulemu; alimwi eelyo nyika azikombelo zya Basikukazya nobatambula
nsabata njicaalenga cikombelo eeci, [nokuba Mujibelo naa Munsondo
iijanwa mukkalenda lyokwa Poopo Gregory XIII] alimwi nobasulaika
Nsabata yamu Bbaibbele, bazumina kutaminina kwacikombelo ca Loma
ooko. Balakonzya kutaminina kuti kucinca Nsabata kwakaba kwiinda
munguzu zyazilengwa zya Bamatata; pele mukucita boobo balauntuluzya
akuwiinda ambali mulazyo wini uubaandaanya a Loma,– wakuti
“Ibbaibbele, alimwi Bbaibbele lilikke buyo, mbobupaizi bwa
Basikukazya.” Poopo inga kabwene kuti balalyeena lwabo beni,
kabalisungwide kujalila meso aabo kutusimpe tuli mukaambo ka Nsabata.
Mbuli kusoleka kusungilizya kubamba Nsondo mbokuyaa kubweza ntaamo
mpati akubaa mpuwo, walo poopo ulakkomana, kalimvwide kukkalwa moyo
kuti mukuya kwaciindi yoonse nyika ya Basikukazya iyooba kunsaa
ndembela yakwe ya Loma.
Ntaamo
zipati ziyaa kutuleta kuciindi eeci. Eelyo zikombelo zya Basikukazya
noziyooswaangana anguzu zyamfulumende kutabilila bupaizi bwalucengo,
kabakazya bupaizi oobo bamawisi bansiku mbubaali kulwanina,
kutundululwa akupenzyegwa kuyoosya: eelyo cisi nociyoobelesya nguzu
zyamfulumende kusungilizya milazyo akuzumizya tunsiyansiya
twacikombelo, – nkabela eelyo Basikukazya baku Amelika ndendilyo
nobayoobumba cinkonzya camunyama kuli Poopo, alimwi kuyooba buzangi
mucisi coonse oobo buyoomanina buyo mukuloba kwacisi eeco.
Milawo
yacisi yeelede kutobelwa kufumbwa buyo kuti kiitalwani milawo yokwa
Yahuwah; pele eelyo nokuli kuteendelana akati kamilawo eeyi, woonse
sikwiiya wakasimpe ookwa Yahushua weelede kwaamba, mbuli Petulo
mbwaakaamba eelyo naakakasyidwe kukambauka muzina lyokwa Yahushua,
“Swebo tweelede kuteelela Yahuwah kuleka kuteelela bantu.”
Paulu
wakalemba boobu ku BaLoma, “Kuti kacikonzyeka, mbuli mbokonzya muli
lwako omwini, kokkala muluumuno akataa bantu boonse.” Pele kuli
mbaakani eelyo eeci nocitakonzyeki kukkala mulukamantano amuluumuno
kakunyina kwaaba milazyo imwi. Kwaandaana aawo inga waba mulimo
weelede kucitwa amuntu.
Yahushua
kunyina pe naakaula luumuno abulongwe kuti azumine busofwaazi. Buumi
bokwa Yahushua, kupenga nkwaakabikkilila mucisi cizangide, ncecintu
citondezya batobeli Bakwe kuti tabeelede kwaaba mulazyo nuuba buti
kuti bakkale muluumuno akataa cinyonyoono. Luumuno inga lwadulisya
kuti lwaulwa muulo wakuzumina kufumbwa kasyoonto kali mumakanze ookwa
Saatani. Kufumbwa kulekezya mulazyo nuuceya buti inga caba cintu
citupa kuti tucegwe mutooze twa Saatani.
Makani
aa Nsabata ayelede kuba nje nkondo mpati icaalizya, oomo nyika yoonse
mwiiyootola lubazu kulwana. Bantu bakalemekezya milazyo ya Sataani
kwiinda milazyo yeendelezya majulu. Bakatambula nsabata
iipyopyongene, eeyo Saatani njaakasumpula kuti ncecitondezyo cakwe
canguzu. Pele Yahuwah wakabikka caando Cakwe atalaa ceeco ncayanda
kuti cibe citondezya kumuteelela. Kufumbwa mulazyo wa Nsabata,
yamasimpe ayalweeno, ulijisi zina lyayooyo wakaubikka, caando
citamwaiki eeco citondezya nguzu zyakwe umwi aumwi.
Lino
kukosozya kaambo kweelede kucitwa amuntu uli woonse, kuti naa walo
uyootambula caando camunyama acinkonzya cakwe, nanka kutambula caando
ca Eloah wakasimpe uupona. Alimwi lino, tuli munjeleela yanyika
iitamani, ninzi acimwi cilaa mpindu kuli ndiswe kwiinda ceeco
ncotukonzya kujana kuti swebo twajanwa katuteelela Eloah wakasimpe
uupona wakujulu? Ninzi ncotunga twalanganya kuti mbulumbu kwiinda
kasimpe amulawo Wakwe? Ninzi acimwi ciinda kuyandika mbuli kwaamba
kuti “aamba buti Mangwalo?”
4.
Amagidoni – Nkondo Atalaa Makani Aakukomba
Nkondo atalaa
makani aakukomba iciya kumbele akuyambukila kulaale. Muntu uli woonse
atalaa nyika weelede kuliyandila kuti akombe Mulengi mu nsabata
Yakwe yamasimpe, kutondezya kuteelela Nguwe, naa kusukumina ambali
ooyu mulimo kuti tuuli akataa zintu ziyandika buzuba buno. Banji
bayoosala kuti kufumbwa kuti kokomba mubuzuba bwaciloba akubwiita
kuti niNsabata, buli buyo kabotu mbuli Nsabata yabuzuba bwa ciloba
yamasimpe. Kutegwa bakobelele ncito amilimo yabo, bamwi bayoozumina
Nsabata iipyopyongene.
Banjibanji, nokuba boobo, bayoosala kwiimikila
nji akuteelela Mulengi wabo, kabamukomba Walo mubuzuba oobo buli
mukkalenda Lyakwe lijanwa kubelesya zilengwe zili mumweenya wakujulu.
Eeyi nkondo iyoolula kusikila ikasike ambaakani njotwakacenjezyegwa
mu Ciyubunuzyo 16:13, 14 a 16:
Mpoonya
ndakabona miya usofweede iili mbuli basyaamacula yazwa mukanwa
lyasimwaaba, alimwi kuzwa mumulomo wamunyama, alimwi kuzwa mumulomo
wamushinshimi silweeno. Nkaambo eeyi miya yabadyabooli, iicita
maleele, iiwunka kubami baanyika amunyika yoonse kuyoobabunganya
kunkondo yabuzuba bupati bwa Yahuwah Singuzuzyoonse . . . Alimwi
wakababunganya antoomwe mubusena bwiitwa mumulaka waci Hebulayo kuti
Amagidoni.
Kuli
kuvwiyavwiya amakani ali ceeco ciiminina bbala lya “Amagidoni”
eelyo libelesyegwa buyo ciindi comwe mu Bbaibbele lyoonse. Balemba
zyaambaulwa muzipekipeku zyaku Hollywood, bakasanganya bbala eeli
ziindi zinjaanji muzipekipeku zyamamanino aanyika. Eeli bbala lwalyo
limvwika kuba lyamaseseke nkaambo, nokuba kuti Ciyubunuzyo
cilangikaanga cakalembedwe muci Giliki,pele “Amagidoni” ndibbala
lyamabal a aswaangene obile aaci Hebulayo. Litaanzi ndya har
(#2022) eelyo liiminina buyo kuti “mulundu”.
Basicikolo
tabamvwene mumakani aabbala lyabili lisangene mubbala lya
“Amagidoni. Bamwi basyoma kuti #4023: Megiddo, bwakali busena
mucisi ca Palesitaini. Pele kaambo kakatazya mukusandulula ooku
nkakuti eelyo muntu naunka ooko kwakali busena bwa Megiddo, kunyina
mulundu uuliko okuya! Mubwini kuli buyo musena: “Musena
wa Megiddo ” (Amulange 2 Makani
35:22.)
Kuli nzila
imwi yiinda kululama. Eeyo nzila njabbala lya #4150: mo’ed :
imbungano zyabantu bokwa Yahuwah zyakukomba. Eeco caambwa mu
Ciyubunuzyo 16:16 Mulundu wa Mo’edim .
Mumangwalo, malundu nzitondezyo zyamfulumende. (Amulange Daniele 2,
kapati tumpango 34-35 a 44.) Ooyu ngweenya ngomulundu waambwa muli
Izaya 14 aawo Lusifa mpaamba makanze aakwe aakukkala atalaa Mulundu
wa Mbungano: wakali kwaamba makanze aakwe aakulipeekezya kweendelezya
mfulumende ya Kujulu akweelelwa kukombwa.
Nkondo iitola
ciindi cilamfu kapati akataa bubotu abusofwaazi ninkondo akataa
misyobo yamfulumende zyobile: mfulumende ya Luyando kiilwanwa
amfulumende yabusofwaazi; mfulumende iipa bantu bayo lwaanguluko
lwakulisalila kiilwanwa amfulumende iitola buzike bantu bayo
akubanyanga lwaanguluko lwakulisalila. Buzuba oobo webo nokomba
buyubununa mfulumende eeyo webo njotobela.
Inkondo
ya Amagidoni ( battle
of Armageddon
)
njenkondo yamamanino kulwanwa. Ninkondo akataa mfulumende zyobile
aziindi zyakukomba zyazyo ziindene. Amagidoni ninkondo iikosozya
makani nkaambo Yahuwah kumamanino uyooba aankamu yabantu bateelela
mulawo Wakwe kufumbwa cinga cabacitikila lwabo beni. Eeyi Nkondo
iyoolwanwa mubbuwa lya nkondo ya mo’edim ,
ibbuwa lyankondo yamakanaa mazuba aakukomba.
Saatani
wakatola myaka iili zyuulu musanu acimwi kabumbilila mulundu ooyu-
mfulumende yakwe, nzila yakukomba kwakwe kupyopyongene. Mulengi
awalo, ulaa nzila yakukomba: kukomba kwamasimpe kusetekene. Nzila
zyakukomb imwi aimwi ilaa mazuba aamapobwe aayo ilikke. Cintu
citondezya kuteela mbuzuba oobo webo nolisalila kuti ukombe nkaambo
oobo buzuba bweendelezyegwa akkalenda eelyo ndyaakaanza Yahuwah ku
Malengelo, nokuba kkalenda lipyopyongene, eelyo liteendelani amwezi
ooyo Yahuwah ngwaakabikka mumweenya wakujulu kuti ubaa mulimo
wakutondezya ziindi zyakukomba .
Mumvwiki ya
Malengelo eelyo mwezi niwaalengelwa kuba mukkalenda (“Wakapa mwezi
mulimo wakutondezya ziindi zyamwaka [mo’edim]” Intembauzyo 104:19),
alimwi wakapegwa mulimo aumwi: “Mpoonya Elohimu wakati, Akube
mimuni mumweenya wakujulu kuti yaandaanye buzuba kuzwa kubusiku;
alimwi ibe zitondezyo, zyaziindi zyamwaka, amazuba, amyaka.”
Ibbala lisanduludwe
kuti “zitondezyo” ngu #226:
Owth
caambilizya “citondezyo; caando.” Eeli bbala liiminina cintu
cimwi eeco nciizyibilwa nokuba kwaandwa nkamu naa muntu umwi . . .
[lilabelesyegwa] kwiiminina ndembela yalumamba . . . Eeli Ibbala
liiminina “citondezyo” kuti nciibalusyo camulimo wamuntu . . .
((The
New Strong’s Expanded Dictionary of Bible Words ,
Thomas Nelson Publishers.)
Nsabata
yamasimpe ncecitondezyo cizwide mumulimo ooyu, azimwi zintu.
Insabata, iijanwa kubelesya mwezi, nceciibalusyo camulimo wesu,
nceciindi cibotu cesu cakukomba Mulengi mu mo’ed
wakwe, buzuba Bwakwe bubikkidwe ambali bwakukomba.. Ncecaando
caandaanya baabo bakomba Sikabumba wabo kutobezya kkalenda lya
mwezi-azuba. Munkondo yamamanino akataa bubotu abusofwaazi, mo’ed
ngobamba njendembela eeyo iikutondezya kulubazu nkoimvwi. Oobo buzuba
webo nokomba, mubwini, ncecikonkezyo cako kuli Simalelo ooyo webo
ngobelekela. Mbweenya buyo abana bacikolo mbobakonkezya kutobela
ndembela yacisi cabo, abalo bakomba balakonkezya kutobela eelyo
nobasala buzuba mbobakomba. Kuya kumbele, ikkalenda eelyo
ndyobabelesya kubala buzuba oobo alyalo liyubununa leza ooyo
ngobakomba: kukomba Mulengi Yahuwah ooyo wakalenga majulu anyika; naa
Saatani ooyo wakasola kubba bukombi kwiinda mukusolweda nyika kuti
iswaangane kubelesya kkalenda lyakukomba mituni.
Izyalani
lyamamanino lilipandululdwe mu Ciyubunuzyo 14:4 kuti nimbunga
yaandeene: “Mbaaba batobela Mwanaambelele kufumbwa nkwagama Walo.”
Kutobela Mwanaambelele kufumbwa Walo nkwabasolweda ncintu ciyandika
kulyaaba mukuyanda kwamuntu koonse. Balikke aabo bakataanguna
kwaaba kuyanda kwabo kusikila basika aawo
mpobayandide kumuteelela kuti kacili
masimpe bayoobona kasimpe kali mulusyomo lutajisi mpuwo kapati.
Mwanaambelele
lino utamba nduwe kuti utobele Nguwe. Hena webo walyaaba kuyanda
kwako kuti walo akusolwede mukasimpe koonse?
Twakajokolosya
mazina aa Taata aMwaakwe mu Mangwalo, mbuli mbwaakalembedwe
kumatalikilo abalembi ba Bbaibbele bakayoyelwa Moza Uusalala. Tyanka
aawa (here )
kuti utambule Bbaibbele lilaa Mazina Aabambuludwe (RNV). Nkamu ya WLC
Kkalenda lya Mulengi liyeeme aMwezi aZuba, mbuli bwaamba Mangwalo.
Mbuli ŋunzuunzu akukkomanina kkalenda lyamasimpe eeli mbokuyaa kukomena,
mbweenya buyo atwaambo twabufubafuba tukazyanya akkalenda eeli. Ino
ndilili Mwezi niwaalengwa ncobeni alimwi hena eeci inga canyonganya
mumuni Wakujulu ooyu kubamba ciindi? Hena inga twasyoma ncobeni busongo
anzila yakabikkwa ku Matalikilo? Atuyandaule lino.
Mukuyandisya cisobano cabuzuba niiwa kapati
mvwula kutegwa bana batakkalikili bakasobanine anze kuzwa muŋanda, Alex
aSophia, bakalilongela mucimbayambaya abazyali babo kabaya kucintoolo cipati
camyootokala kuti bakalangilizye mbobabamba myootokala azimwi zicitka ooko. Mukwasyi ooyu wakainda
maganda manjaanji oomo mwaayobwedwe zibeela zyamyootokala amavwili. Bakanjila
mucibambilo camyootokala cipati alimwi ceebeka, bakalangilizya kabalakeme eelyo
mancini mapati ababelesi batonkomene muluzyibo nibaatalika kukobaika
zibeelabeela ziteebeki, mpoonya asyoonto syoonto pele mukutobezyanya
cabunkutwe, cibeela comwe comwe cakaswaanganyigwa antoomwe akubamba mootokala.
Cibeela comwe comwe nicaabikkwa mucibaka caco, Alex wakalibilika. Cintu
ncaakali kuyandisya akataa myootokala yakwe yakusobanya, akali mavwili aayo
aakali kutizyaanya myootokala eeyo ansi lya munkicini. Alex wakabuzya bawisi
kuti, “Ino alikuli mavwili?I no inga eeyi myootokala yaunka buti kuli koonse?”
“Kokkazyika camba,” bakamwiingula bawisi. “Bayaka myootokala balijisi kale
makanze aciindi cini ncobeelede kuswaanganya zibeela zyoonse. Ndasyoma zyoonse
inga baziswaanganya muciindi ceelede.” Alex taakaninga mvwisya kabotu pe.
Mumeso aakwe walo waabwene kuti mavwili cakali cintu ciyandika kapati.
Wakakulwaizya bamukwasyi wakwe kuti baye kumbelaa mulongo ooko kuli myootokala
iimanide kale kubambwa. Sophia a Alex bobile bakalilila kuti babwezegwe
mumaanza aabazyali babo kutegwa balangile ataala lukwakwa kumamanino aamulongo
ooyo. Mpoonya bakasika! Myootokala iilibotela, iimwekamweka yakali kukunkulika
kuzwa mumulongo wakubambwa…kiijisi mavwili! “Mavwiliiii!” Alex waakankamuka.
Wakamvwa kabotu kubona kuti mavwili akalibikkidwe muzyibaka zyawo amyootokala.
“Alimwi mulizyi?” Bazyali ba banaaba bakaamba kumwi kabamwetamweta. “Uulya uli
waalya mootokala nguwesu!” Alex a Sophia bakakwiila cakukkomana kabasekelela!
Cakali cintu cikondelezya kubona mootokala wabo mupya kuubambwa! Bakali
kunooibaluka buzuba oobo kusikila lyoonse mane do kutamani.
Mukaano aaka, tulabona Alexa mbwaakali
kuyandisya kuzyiba akusyoma muli baabo bayaka myootokala. Kuli nguwe, mavwili
akali kuyandika kuba ngaataanguna kubikkwa; nokuba boobo, bayaka myootokala
bakalaa makanze anzila yakubamba mootokala. Kuti basyaazyibwene baanyika
kabakonzya kwaanza akuyaka mootokala, hena inga tiitwasyoma makanze aaTaata
wesu wakujulu anzila eeyoo njaakabikka mumvwiki ya Kumalengelo?
Kuli kaambo kabelesyegwa kanjikanji aako kakazya kkalenda lya Mulengi litobezya
Mwezi Azuba, aako kaambo kasozya kwaamba kuti nkaambo Mwezi tiiwakalengwa,
nanka tiwaaninga pegwa mulimo wakubelesyegwa 1 , kusikila
buzuba bwane bwa Malengelo, nkokuti tuukonzyi kubaa mulimo mupati mukkalenda
lya Mulengi, kapati kujatikizya kuzinguluka kwa mvwiki. Nokuba kuti bamwi
bakazya kasimpe aaka balafwamba kweezyeezya mumusyobo ooyu kuti “mbobumboni”
bukazya Kkalenda litobezya mwezi-azuba, pele kuti twalomya kulangisya
kweezyeezya ooku inga twalibonena bufubafuba buli mumo.
Taata wesu Wakujulu ngo Mulengi wazintu
zyoonse zibikkidwe mubunkutwe mumasena mozibede, zyoonse eezyo zilaa kaambo
kakubwene, amilazyo yeendelezya mulengalenga wesu weebeka. Tulabona busongo
buli munzila nzyaakabikka kuzwa kumvwiki ya Malengelo ku Matalikilo. Walo
wakatalika kulenga kakunyina cintu nociba comwe, akulenga zyoonse muciindi
ceelede cimwi acimwi mumulongo wakulenga zintu. Walo naatakalenga Adamu a Eva
mubuzuba butaanzi nkaambo bakeelede , “kuzyalana akuzuzya nyika akwiilela,
akulela atalaa nswi zyamulwizi abayuni bamujulu acintu cili coonse cipona
ceendeenda atalaa nyika.” Kunyina cakaliko mubuzuba butaanzi eeco ncibaali
kunga balela nokuba kweendelezya; Nyika yakanyina bubambe alimwi yakanyina
akantu pe.” Aboobo, bakalengwa eelyo cikkalilo cabo nicaamanide kale
kulengwa, atwalo tusamu abanyama bakeelede kukomena akuzyalana. Atulange
kutobelanya mbwaakalenga zintu Yahuwah mubuzuba butaanzi, bwabili, abwatatu
kuti tubone mbwaayendelana abuzuba bwane, bwasanu abwacisambomwe.
Cilitondezyedwe munzila iisalala kuti Yahuwah
wakalenga akubambulula Cikkalilo caanyika mpoonya wakacizuzya zintu zipona.
Yahuwah…
Buzuba butaanzi : Wakalenga Mumuni- musinze wakazandulwa. Mbo Buzuba a Busiku
butaanzi.
Buzuba bwabili : Wakaandaanya meenda aakavwumbide nyika (wakalenga mulengalenga).
Buzuba Bwatatu : Wakabunganya meenda aakali atalaa Nyika mubusena bomwe, akulenga
nyika njumu: wakiibikka
Ambaakani ya Malengelo aawo, kulibonya kuti
nyika yaali kukonzya kutabilila buumi bwabanyama. Mubusongo Bwakwe buteeli,
Yahuwah wakaya kumbele kubambilila nyika yesu iilibotela.
Buzuba bwane :
Mimuni yobile mipati, iZuba a Mwezi, zyakalengwa akupegwa milimo yazyo
akubikkwa mumasena aalondwedwe mozyeelela kukkalila. Mulimo wazyo wakubamba
ciindi akutondezya ziindi zyakukomba, wakapandululwa:
“…alimwi ayibe zitondezyo, zitondezya
ciindi camwaka [H4150], amazuba, amyaka.” (Matalikilo 1:14)
H4150: “Mo’ed ndibbala libelesyegwa kwaamba
mbungano zyabupaizi zyoonse. Lyakayeeme kapati acivwuka cini cakupailila. . .
.[Yahuwah] wakaswaangana a Isilayeli oomo kutegwa abayubunwide kuyanda Kwakwe.
Ndibbala libelesyegwa kanjikanji mukwaamba mbungano zyakupaila …zyabantu
bokwa [Yahuwah].” (“Lexical aids to the Old Testament,” Hebrew-Greek Key Word
study Bible, p.1626.)
Mpampawo aawa Mulengi mpaakabikkila zibambyo
zyaciindi mumulengalenga. Kuyungizya akutondezya ziindi zyakukomba, Mozesi
wakalemba acimwi ceelede kucitwa amimuni yamujulu eeyo,
“kweendelezya buzuba abusiku, akwaandaanya
mumuni kuzwa kumusinze .” (Matalikilo 1:18)
Eeci caambwa waawa, nkwiinduluka kwaamba
ceeco cakaambwa kumatalikilo mu Buzuba Butaanzi- kwaandaanya Mumuni a Musinze.
Aaka nkaambo kapati. Aawa mpampawo Walo mpaakabikkila “mavwili amoootokala”
mukkalenda Lyakwe, kweendelanya buli kaano nkotwamvwa kale. Aawa cilalibonya
kuti Zuba a Mwezi zyakalilengedwe kale akubeleka mulimo wakuyanda kwa Simalelo
, nkaambo zyakali kwaandaanya mumuni kuzwa kumusinze, buzuba kuzwa kubusiku
(muziindi zyamazuba otatwe kabutaninga sika Buzuba bwane. Eeci ncecilibonya
kapati kuti twalangisya mabala aaci Hebulayo ngabelesya Mozesi eelyo nalemba
zibalo. (H6213). (tulaboola aakale kukaambo aaka alimwi.)
Buzuba bwasanu : Wakazuzya lwizi azintu zilaa buumi, akuzuzya majulu amisyobo
yabayuni bauluka boonse. Amulange kuti mu Buzuba bwasanu Wakazuzya zintu zilaa
buumi muli mumasena aayo ngaakaandaanya mubuzuba Bwabili bwa Malengelo.
Buzuba bwacisambomwe : Mubuzuba bucaalizya bwa Malengelo, Yahuwah wakiizuzya nyika njumu
abanyama bakalaba alimwi mpoonya wakalenga Mwaalumi a Mukaintu. Aaba bakeelede
kubaa mazyalane akuzuzya nyika akubambilila zilengwa leza zyoonse. Amubone mu
Buzuba bwa cisambomwe Walo mbwaakazuzya nyika eeyo njaakalazyika mubuzuba
Bwatatu.
Kupiluka musyule kasyoonto…
Mubuzuba butaanzi, bwabili
abwatatu, Mulengi wakalazyika nyika Yakwe.
Mubuzuba bwane, bwasanu,
abwacisambomwe, Walo wakazuzya nyika mumundando ngweenya mbuli mbwaakali
kulenga.
Buzuba Butaanzi
Buzuba Bwane
Buzuba Bwabili
Buzuba Bwasanu
Buzuba Bwatatu
Buzuba Bwacisambomwe
Hena tacili cintu cikondelezya kuti cilikke
cintu ncaakalenga mu Buzuba Bwane cakali ciindi? Mubuzuba Bwane, kweendelanya
bwaamba Matalikilo 1:14, mimuni yamujulu yakapewa mulimo wayo wakubamba akubala
ciindi ca kkalenda. Kuyungizya aawo, amubone kuti kunyina cintu (cizumi
cizyibidwe) cakalengwa kusikila milazyo yakkalenda niyaamanizya kubikkwa.
Mozesi taakalemba mvwiki yamwezi ooyo mu Matalikilo 1 pele swebo inga
tweezyeezya kuti eeyo mvwiki yakali boobu:
Buzuba bwa Mwezi Mupya bujatikizya Matalikilo 1:1-2
Buzuba bwamilimo Butaanzi bujatikizya Matalikilo 1:3-5
Buzuba bwamilimo Bwabili bujatikizya Matalikilo 1:6-8
Buzuba bwamilimo Bwatatu bujatikizya Matalikilo 1:9-13
Buzuba bwamilimo Bwane bujatikizya Matalikilo 1:14-19
Buzuba bwamilimo Bwasanu bujatikizya Matalikilo 1:20-23
Buzuba Bwacisambomwe bujatikizya Matalikilo 1:24-31
Buzuba bwa Nsabata bujatikizya Matalikilo 2:1-3
Kuya kumbele kuzubulula mundando wazintu
zyaacitika mu Mvwiki ya Malengelo, mbuli mbutwamvwa kale, izuba, mwezi,
anyenyezi (azintu zyoonse zili mumulengalenga) zyakalengwa mu Matalikilo 1:1.
Oolu lusyomo lulayumya kujanwa kuti twamvwuntauzya cilembedwe caambilizya
Malengelo. Nceeci nkamu ya WLC nciisyoma kuti ncencico Mangwalo ncaasoleka
kwaamba:
“Kumatalikilo Elohimu wakalenga julu
anyika.” (Matalikilo 1:1) (kusanganya a zuba, mwezi, anyenyezi, eezyo zikkala
mumajulu).
Ibbala lyakuti “wakalenga” aawa ndyakuti bara
[H1254). Musyobo ngolibelesyegwa mubbuku lya Matalikilo 1 uboneka kwaamba
kulenga ncobeni cimwi cintu, mbuli kulenga kakunyina kuzwa kucintu cili
coonse . Eeli bbala libelesyegwa buyo ziindi zyosanwe mucibalo ca Matalikilo
1: (1) “…wakalenga majulu anyika.” (2)”wakalenga ba
zenimutendu…” (3) “…wakalenga muntu mucinkonzya Cakwe…” (4) “…wakamulenga
Walo; mwaalumi amwanakazi (5) wakabalenga balo.”
Ibbala alimwi lisanduludwe kuti “wakabamba”
mubbuku lya Matalikilo lyoonse ndibbala lyakuti asah (H6213). Eeli bbala
lyaamba “kucita cintu nanka kubamba, munzila imwi nkokwaamba kuti: kumanizya
kubamba, kusumpuka, kupa mulimo, …”2 Eeli bbala, mucibalo citaanzi
ca Matalikilo, libonekaanga liiminina kusumpula naa kuyungizya atalaa cintu
cilengedwe kale, naa kupa mulimo kucintu cimwi. Ngooyu mukonzyanyo: Yahuwah
“wakabamba” (H6213) mulengalenga kwiinda mukwaandaanya meenda aayo aakaliko
kale; Walo “wakabamba” (H6213) mimuni mipati yobile.” Intembauzyo 104
niiyinduluka kwaamba mundando wazintu mbuzyaalengwa mumvwiki ya Matalikilo,
ibelesya bbala ndyeenya ndyabelesya awalo Mozesi mu Matalikilo 1:16; pele oomo
libelesyedwe kuti “wakapa mulimo.”
“Wakapa mwezi mulimo (H6213)
wakubamba ziindi zyakukomba [mo’ed].” Intembauzyo 104:19
Ooku kuteelela boobu kumunika Matalikilo
1:1, ibuzuba butaanzi bwa Malengelo. “Akube mumuni” mu “Buzuba butaanzi”, aawa
mpaakatalikila kubala kwazuba, alimwi eeci ncecitusalazyila mbokunga kwaba mazuba
aabalwa bomwe bomwe (aajisi mumuni / amusinze waandeene) kabutaninga sika
“Buzuba bwane.” Izuba nilyaatalika kubala mu “Buzuba Butaanzi” ncecintu
cipandulula mbokwaali buzuba (H3117- yom: “kukasaala;
ibuzuba”) abusiku kabutaninga sika “Buzuba Bwane.” Izuba, mwezi a nyenyezi
“zyakapegwa mulimo” mukkalenda lyabulemu mu “Buzuba Bwane.” Nokuba boobo,
“zyakalengwa” (bara – H1254) kumatalikilo mbuli mbokulembedwe kuti
“Elohimu wakalenga majulu…” (Matalikilo 1:1).
Kuyeeya kuti Yahuwah wakacileelede kupa
mulimo ku Zuba aMwezi mubuzuba Butaanzi akuti eezi tazikonzyi kubelesyegwa mu
Kkalenda lyakwe, taali maanu aakkwene aaya pe. Walo ulasalazya kutondezya kuti
Zuba a Mwezi nzya, “zitondezyo aziindi zyakukomba [mo’edim], alimwi amazuba
amyaka,” (Matalikilo 1:14) alimwi kuli bumboni buyumu bwa Mwezi mu Ntembauzyo
104:19, “Walo wakapa mwezi mulimo wakutondezya ziindi zyakukomba [mo’ed]: izuba
lilizyi ciindi ncolyeelede kubbila.” Mwezi Mupya mbuzuba ncobeni bwakukomba mu
Mangwalo woonse. Amulange Myeelwe 29:6, 2 Bami 4:23, Intembauzyo 81:3, Izaya
66:23, Ezekiya 46:1-6, a Amosi 8:5.3
Bunji bwabantu bamazubaano, ncuubauba kuli
mbabo kubelesya kkalenda litobezya zuba lilikke nokuba kuti zuba tilyaapegwa
mulimo kusikila mubuzuba bwane. Nkaambo nzi Mwezi ncuunga wabula mulimo mu
kkalenda, kapati mukusalazyilwa kuli mu Ntembauzyo 104:19?
Wakapa mwezi mulimo wakutondezya ziindi
zyakukomba; Izuba lilizyi ciindi ncolyeelede kubbila.
Ooku kukazya kwamusyobo ooyu nkuupaupa buyo
ameso. Kunyina ampokwiimvwi kapati eelyo notubona kuzwa mu Mangwalo kuti Zuba
aMwezi zyakalengwa mu Matalikilo 1:1.
Kucenka buyo
ciindi citaanzi, bantu bamwi babona kuti kukazya kuti Mwezi tiiwakapegwa mulimo
mubuzuba butaanzi kutegwa utabelesyegwi mu Kkalenda Lyakwe, kuti muzeezo
wamaanu. Nokuba boobo, Mangwalo atondezya cintu ciindene amuzeezo ooyo. Mwezi
wakali alimwi icibelesyegwa kutondezya ziindi zya Mbungano Zyakwe Zisetekene, ziindi zyakukomba, aboobo
awalo ncibeela ca Kkalenda Lyakwe. Mwezi uli mbuli Kkalenda litakonzyi
kwaatulwa mumajulu. Aatembabulwe Yahuwah, lino alyoonse kutamani, nkaambo ka
makanze Aakwe aalondokede, busongo Bwakwe, bwaabi Bwakwe mukutupa Kkalenda
Lyakwe lili mumulengalenga libotu alimwi litamani!
1 Tulasanganya abbala lya “kupa mulimo”
nkaambo nkocili cibaka mumulaka waci Hebulayo wakusanganya Zuba aMwei kuti
zyakalisanganyidwe mukwiita kuti kube Mumuni mubuzuba butaanzi bwa Malengelo,
alimwi zyakapegwa masena amilimo yazyo
muli bwane bwa Malengelo.
2
Strong’s Dictionary
3 Myeelwe
29:6 ambali lya cituuzyo cakuumpa amaila aakutuuzya mu Mwezi Mupya, kwakali
cituuzyo cakuumpa amaila aaco, azituuzyo zyakunywa, kweendelanya aziindi
zyakupaila, mbuli kununkilila kulweela, cituuzyo cicitwa amulilo kuli Yahuwah.
2 Bami 4:23
Nkabela wakati, “Nkaambo nzi webo ncounkila kuli nguwe sunu? Tabuli
buzuba bwa Mwezi Mupya nokuba bwa Nsabata.” Walo wakati, “Cilikabotu.”
Intembauzyo 81:3 Kolizya impeta aciindi ca Mwezi Mupya, acindi ca Mwezi uuzwide,
aciindi capobwe lyesu lisetekene.
Izaya 66:23
Alimwi ciyoocitika Kuti kuzwa ku Mwezi Mupya umwi kuya kuli umwi, Alimwi
kuzwa ku Nsabata yomwe kuya kuli imwi, Bantu boonse beelede kuboola akukomba
kunembo Lyangu,” mbwaamba Yahuwah.
Ezekiya 46:1
‘Mboobu mbwaamba Yahuwah Elohimu: “Mulyango wankota iili mukati iilangide kujwe
unoojedwe kwamazuba aamilimo aali cisambomwe; pele mubuzuba bwa Nsabata weelede
kujulwa, alimwi mubuzuba bwa Mwezi Mupya weelede kujulwa.
Ezekiya 46:6
Mubuzuba bwa Mwezi Mupya unooli mucende
uutajisi kabata, bana bambelele bali cisambomwe, amugutu; tabeelede
kubaa kabata.
Hosiya 5:7
Bakamucitila zyabumpelenge Yahuwah, Nkaambo bakazyala bana bakomba mituni. Lino
Mwezi Mupya uyoobanyonyoona amazyalane aabo.
Amosi 8:5 Kabaamba kuti: “Ndilili
Mwezi Mupya nuutiyinde, Kutegwa swebo tuuzye maila? Ansabata ilamana lili,
Kutegwa tusambale mpunga. Katucesya efa akukomezya shekeli, akubeena kwiinda
mukupindaula zikkelo.
Mubuzyo : Hena
milazyo ya Kulonga 12: 10, 16 a 19 ijatikizya buyo pobwe lya Cinkwa Citakwe
Bumena?
Kwiingula: Ipobwe lya Cinkwa Citakwe Bumena
lisekelelwa mangolezya aabuzuba bwa kkumi abwane bwamwezi mutaanzi uutobezya
zuba amwezi antoomwe. Ipobwe lya Cinkwa Citakwe Bumena
lyamazuba aali ciloba litalikila mafumofumo
mubuzuba bwakkumi abwasanu akumanina muli bwa makumi obile abumwi
kumangolezya. Buzuba bwa kkumi abwasanu ni Nsabata
Mpati nkaambo lyoonse buswaanganina antoomwe a Nsabata yamumvwiki.
Kuli milazyo iigeme buyo mapobwe aziindi
zisetekene/Nsabata zya Cinkwa Citakwe Bumena. Eeyi milazyo ilaatala kuli yeeyo
yeendelezya Nsabata yamumvwiki alimwi tiijatikizyi pobwe limbi pe.
1.Kulonga 12:10 kulazumizya [kukunka mulilo]
mu Nsabata Mpati yabuzuba bwa kkumi abwasanu kuti cuumpwe kufumbwa
cakacaala kuligwa mwanaambelele ciindi lya Pasika mangolezya aakainda.
2.kampango 16 kalazumizya kubamba cakulya
mubuzuba bwa Nsabata Mpati yabuzuba bwa kkumi abwasanu eeyi iiswaangana a
Nsabata yamumvwiki.
3.kampango 19 kalombozya kuzumizya kugwisya bumena bucili mumaanda aabo.
4.Kubamba cakulya kulazumizigwa mumazuba
oonse aapobwe kusanganya a Nsabata/ muli bwa makumi obile abumwi.
Azimwi zikulwaizya boobu:
Kulonga 12:17- “Muleelede kulibamba nyoonse
eeli pobwe lyacinkwa citakwe mimena, nkaambo mubuzuba oobu nentigwisye misyobo
yanu kuzwa mu Ijipiti. Kamuyoobamba buzuba oobu mumazyalani oonse mbuli mulawo
kukabe kutamani. 18Muleelede kulya cinkwa citakwe mimena
kuzwida kumangolezya aabuzuba bwakkumi abwane bwamwezi mutaanzi kusikila
kumangolezya aabuzuba bwamakkumi obilo abumwi bwamwezi ngoonya ooyo.”
Kulonga 12:10- “Tamweelede kusiya imwi nyama
kuti ilale mane buce pe, eeyo isyeede kusikila cifumo-fumo ileelede kutentwa
amulilo.”
Kulonga12:16- “Mubuzuba butaanzi kuyooba
muswaangano uusetekene, alimwi amubuzuba bwaciloba mukaswaangane muswaangano
usetekene. Mutakabeleki mulimo uli oonse mumazuba aayo, ccita buyo kubamba
zilyo muntu omwe-omwe nzyaelede kulya .”
Kulonga12:19 – “Kwamazuba
aali ciloba taakwe mimena yeelede kujanwa mumaanda aanu . Kuti naa umwi
akalye cinkwa cilaamimena, uyoozandulwa kuzwa ku Baisilayeli, kunyina makani
naa muzwakule naa muzyale.”
Cishinshimi ca “Mvwiki zyili makumi ciloba” cokwa Daniele ncishinshimi cimwi cilaa mpuwo akataa zishinshimi zyoonse zyili Mumangwalo, nkaambo citondezya myaka iini yakubbapatizyigwa akukankaminwa kwa Mufutuli kakwiina kuleyaleya mumbali. Cuusisya ncakuti, bantu banji tabaciteeleli kabotu nokuba kucipandulula munzila iilubide ,1 nkaambo eeci cishinshimi cilaa makani malemu ncobeni. Pele kulangisya cishinshimi cokwa Daniele “camvwiki zyili makumi ciloba”, citutondezya kuti “Kukankaminwa muli Bwasanu” amuzeezo wakuti mvwiki yamazubaano ilazinguluka lyoonse kakwiina kuyozya kuzwa kumalengelo aanyika, tuuli muzeezo uululeme pe!
Cishinshimi ca Mvwiki zili makkumi ciloba (Daniele 9:24-27)
Mucibalo cafuka cabbuku lyokwa Daniele, tulakonzya kujana mushinshimi kakombelezya Yahuwah lwakwe kuti ayengelele munzi wa Jelusalema abana ba Isilayeli aabo bakali mubuzike, nkaambo wakazwaa kutambula cilengaano ciyoosya eeco ncaatakaninga zyiba kuti ciiminina nzi coonse antoomwe. Eelyo naakacili kupaila Daniele, mungele wakalibonya kuli nguwe akutalika kumupandulwida kuzwa mubbunga lyamakani aazintu zyoonse ziyootola busena kabutaninga salazyigwa busena busalalisya bwakujulu 2 . Oobu mbupanduluzi bulatusalazyila kakwiina kudonaika nkaambo busanganizya myaka iini eelyo Yahushua naaka bbapatizyigwa akukankaminwa aciciingano. Gabuliyeli wakatalisya boobu kupandulwida Daniele:
“Mvwiki zyili makumi ciloba zyabalilwa kubantu bako amunzi uusalala, kuti kumane kukosola mulawo, akuzimaanya zinyonyoono, akuleta lumvwano akaambo kacibi, akuleta bululami buteeli, akujala cilengaano acishinshimi, akunanika Busena Busalalisya”. (Daniele 9:24)
Aawa, Ijulu litusalazyila kuti kuli mvwiki zyacishinshimi zyili makumi ciloba eezyo zyakabalilwa bantu baciindi ca Daniele (Bama Juuda) amunzi uusalala (wa Jelusalema), muciindi oomo nikwakeelede kumanizyigwa kucitwa zyintu eezyi:
Kumanizya kusotoka mulawo
Kumanizya zinyonyoono
Kuletela lumvwano aawo aakali cibi
Kuleta bululami buteeli
Kujala cilengaano acishinshimi
Kunanika Busena Busalalisya
Katutana unka kuya kumbele, ncintu ceelede kuti tumvwisisye mweelwe wabulamfu bwamvwiki yacishinshimi. Eelyo notuvwuntauzya cishinshimi, lyoonse swebo tweelede kulekela Bbaibbele lwalyo kuti litupandulwide ncolyaamba. Yahuwah wakatupa Mujwi Lyakwe bupanduluzi bwacitondezyo cili coonse eeco ncobabelesya bashinshimi mubupanduluzi nanka kupa milumbe. Mu Mangwalo, buzuba bomwe bwacishinshimi buleelene a = mwaka uukkwene omwe.
. . . Ime ndalazyika ali nduwe buzuba bomwe kabwiiminina mwaka omwe . (Ezekiya 4:6)
Mbweenya mbuli mazuba nimwaali kubolyonga sokwe munyika, mazuba aali makumi one, bomwe buzuba bwiiminina mwaka omwe, mbweenya mbomuyoosubulilwa zinyonyoono zyenu. . . (Langa Myeelwe 14:34.)
Kuzwa mukampango aaka, swebo tweelede kumanizya kwaamba kuti:
Mvwiki yomwe yacishinshimi (1 wk) = mazuba aacishinshimi aali ciloba (7days) = Myaka iili ciloba (7years).
Mvwiki zyacishinshimi zyili makumi ciloba (70wks) = mazuba aali myaanda yone amakumi fuka aacishinshimi (490 days) = myaka iili myaanda yone amakumi fuka (490 years).
Lino atuye kumbele mukampango katobela mucishinshimi. Mukampango 25, Gabuliyeli utalika kupandulula makani manjaanji mbuli mbokweelede kubalwa akuganta ciindi cazintu eezyo ziyootola busena mumvwiki zyacishinshimi zyili makumi ciloba. Mutwanga ookwa Yahuwah aawa, utalisya kutupa waawo mpotweelede kutalikila kubala akumanizya kubala mvwiki zitaanzi zili makumi cisambomwe afuka (69 wks)
“Amuzyibe lino akumvwisyisya kuti, kuzwa kumatalikilo aamalailile aakubambulula akuyakulula Jelusalema kusikila kuciindi ca Mesiya Mwanaa Mwami, kuyooba mvwiki zyili ciloba amakumi cisambomwe azyobile; mpoonya migwagwa iyooyakululwa, abwaanda abwalo, nokuba kuti cinooli ciindi cakupenzyegwa.” (Daniele 9:25)
Aawa, twiiya kuti kuzwa kumatalikilo “aamalailile aakubambulula akuyakulula Jelusalema” kusikila kuciindi ca Mesiya ooyo wakacili kuboola, ciyooba ciindi citola mvwiki zyacishinshimi zyili ciloba amakumi cisambomwe azyobile (7wks + 62 wks). Eeci ciindi cileelene abulamfu bwamyaka iikkwene iili myaanda yone, makumi lusele ayitatu, nkokuti myaka iili 483.
Kuli zintu zitola busena zyone zinga zyaambwa kuti nga “malailile aakubambulula akuyakulula Jelusalema.” Nzyeezyi zintu eezyo:
Mulawo ookwa Cyrus wakuyakulula ŋanda yokwa Yahuwah mumwaka wa 536 BC (Ezula 1:1-4)
Mulawo ookwa Daliyasi wakuya kumbele mumulimo ooyo wakalesyedwe mumwaka wa 519 BC. (Ezula 6:1-12)
Malailile ookwa Atazezekisi kuli Ezula mumwaka wa 457 BC (Ezula 7)
Kutumwa kwa Nehemiya kuzwa kuli Atazezekisi mumwaka wa 444 BC (Nehemiya 2)
Zyotatwe akataa zyintu zyone eezyi, tulakonzya kuzyibandika akuzyibikka ambali.
Malailile ookwa Cyrus mumwaka wa 536 BC amalailile ookwa Daliyasi mumwaka wa 519 BC aleelede kubikkwa ambali nkaambo kubala myaka iili 483 kuzwa amalailile aayo inga twaakulezya kusika kuli Mesiya ooyo wakacili kuboola, walo ooyo wakaambwa kuti ulazya kumamanino aamvwiki zyacishinshimi zyili makumi cisambomwe afuka. Kubala mvwiki zyacishinshimi zyili makumi cisambomwe afuka kuzwa aciindi camalailile ookwa Cyrus inga catuleta kumwaka wa 53 BC. Kubala kuzwa aciindi camalailile ookwa Daliyasi inga catuleta kumwaka wa 36 BC. Eezyi ziindi zyobile zyilalezya kusika kuciindi ca Mesiya aboobo zyeelede kubikkilwa ambali.
Mulimo watatu ngotukonzya kubikka ambali nguyooyo waapedwe kuli Nehemiya kuzwa kumwami Atazezekisi mumwaka wa 444 BC. Nokuba kuti mwami wakazumizya Nehemiya kupiluka ku Jelusalema, kulibonyaanga kunyina malailile aakapedwe pe. Atazezekisi wakazumizya buyo Nehemiya naakamulomba kuti apiluke ku Jelusalema kwaciindi cikubwene. Eelyo Nehemiya naakasika ku Jelusalema, wakajana bantu bakatalikide kale mulimo wakuyakulula munzi. Bakali kutobela malailile aayo aakapedwe kale kuli Ezula mumyaka iili kkumi ayitatu yakaindide kale. Nehemiya wakamanizya mulimo ooyo ngwaakakanzide kumanizya kucita mu Jelusalema mumazuba aali buyo osanwe amakumi osanwe (Nehemiya 6:15).
Eeci cilatusalazyila kuti ngali malailile aakapegwa aawo swebo mpotweelede kutalikila kubala mvwiki zyacishinshimi zyili ciloba, zitaanzi zili makumi cisambomwe afuka eezyo zyakeelede kusikila akuboola kwa Mesiya: Malailile aakapegwa amwami Atazezekisi kuli Ezula mumwaka wa 457 BC. 3
Atazezekisi, mwami wabami mupati, kuli Ezula mupaizi, mulembi wamulawo ookwa Eloah wakujulu, akube luumuno lukkwene, muciindi eeco. Ime ndapa malailile, aakuti bantu bana Isilayeli, bapaizi abaLevi, aabo bali mubulelo bwangu, aabo baliyandila lwabo beni kuti baunke ku Jelusalema, kuti baunkilizye anduwe. (Langa Ezula 7:12-13.)
Lino, mbutwabona eeni aawo mpotweelede kutalikila mvwiki zyacishinshimi zyili makumi ciloba, atubale kuya kumbele mvwiki zyili makumi cisambomwe afuka (69 wks) = (483 myaka) kuti tubone naa eeci ciyootusisya kuciindi cokwa Mesiya mbuli mungele mbwaakashinshima.
Kubala kuya kumbele myaka iili 483 kuzwa mumwaka wa 457 BC, tusikila mumwaka wa 27 AD.
-457 + 483 = 26 AD
Nokuba boobo, tweelede kusanganya mwaka omwe nkaambo kunyina mwaka uulembwa kuti 0.
26 AD + Mwaka 1 = 27 AD
Ninzi caacitika mumwaka wa 27 AD? Yahushua, Mesiya, wakabbizyigwa! “Ooyo Uusalalisya” wakananikwa moza Uusalala (Daniele 9:24) aciindi cini ceelede mbweenya mbuli mungele Gabuliyele mbwaakaamba.
Eelyo jwi, Ime ndyekwaambila, webo ulizyibe . . . nilwaainda lubbizyo oolo Johani ndwaakali kukambauka: Ndendilyo Yahuwah naakananika Yahushua waku Nazaleta a Muuya Uusalala anguzu . . . (Langa Milimo 10:37-38.)
Yahushua wakalizyi kabotu kuti mumvwiki zitaanzi zyili makumi cisambomwe afuka (69wks) zyacishinshimi cokwa Daniele, zyakazuzikwa aciindi cakubbapatizyigwa Kwakwe, nkaambo nicakainda ciindi eeco, Walo wakatalika kwiitila bantu kuti beempwe, kaamba kuti “Cazuzikwa ciindi, alimwi bulelo bokwa Yahuwah bulaafwi kusika.” (Maako 1:15)
Lino inga twakkazyika camba kuti mwaka wa 27AD wakali ngomwaka wakubbizyigwa kwa Yahushua nkaambo Luuka awalo utwaambila kuti eeco cakatola busena mumwaka wakkumi awasanu wabulelo bwa Tiberius Cӕsar.
Lino mumwaka wakkumi awasanu wabulelo bwa Tiberius Cӕsar . . . (Luuka 3:1)
Lino bantu boonse nibaamanizya kubbizyigwa, cakasika ciindi cakuti, Yahushua awalo abbizyigwe, alimwi kumwi kapaila, lyakajulika julu, mpoonya Muuya Uusalala wakaseluka muciimo canziba ali Nguwe, alimwi kwakamvwika jwi lizwa kujulu, eelyo lyakaamba kuti, Webo ndonduwe Mwanaangu musankwa; muli nduwe Ime ndikkomene kapati. (Langa Luuka 3:21-22.)
Tiberius wakatalika kulela mbuli umwi uugwasyilizya bulelo mumwaka wa 12 AD akuba Muleli uukkwene mu 14 AD.4 Kubala myaka kkumi ayosanwe kuzwa mumwaka wa 12 AD, mwaka mutaanzi wakulela kwa Tiberius, citusisya kumwaka wa 27 AD. Eeci ncintu ceendelana aceeco ncaakayubununa mungele kuli Daniele mumyaanda yamyaka iili cisambomwe yakaindide kale musyule!
Amwiibaluke majwi aamungele aajatikizya munzi wa Jelusalema lwawo wini:
. . . migwagwa iyooyakululwa alimwi, abwaanda, nokuba kuti cinooli ciindi cakupenzyegwa. (Daniele 9:25)
Bwaanda bwa munzi wa Jelusalema bwakayakululwa muvwiki zitaanzi zyacishinshimi zili ciloba (naa myaka iili makumi one afuka) mukutobelanya amalailile ookwa Artaxerxes aayo aakapegwa mu 457 B.C. Ncobeni, eezyo, zyakali “ziindi zyakupengesya.” Nehemiya mushinshimi awalo ulatwaambila kuti, nkaambo kakukongwa nkondo ciindi aciindi, cakaba cintu ceelede kuti babelesi aabo bakali kuyakulula bwaanda bwamunzi “kabalikulaikide cakuti kujanza limwi bakali kubeleka kabajisi cibelesyo cakuyasya bwaanda, alimwi kujanza limwi bakajisi cilwanyo.” (Nehemiya 4:17) Mu 408 B.C., munzi wa Jelusalema atempele lyawo wakamanizya kuyakululwa.
-457 + 49 = 408 (408 BC)
Ma! Alimwi cishinshimi nokuba boobo tacilekeli biyo waawo. Atuye kumbele lino kukampango katobela.
Alimwi kwaakwiinda mvwiki zyili makumi cisambomwe azyibili Mesiya uyoojaigwa, pele kutali kujailwa Lwakwe; Alimwi bantu bamwanaa mwami ooyo uucizya bazyoojaya munzi acikombelo. Mamanino ayooboola azambangulwe lyameenda, alimwi kusikila kumamanino aankondo kunooli manyongwe. (Daniele 9:26)
Aawa, twaambilwa kuti cimwi ciindi yaakwiinda myaka iili makumi cisambomwe afuka, Mesiya “uyookosolwa” alimwi munzi uyoojaigwa. Kuya kumbele kubala kampango kacaalizya mucishinshimi, Gabuliyeli utumunikila azyintu ziyoocitika mumvwiki iicaalizya mumakumi ciloba:
Mpoonya Walo uyoobamba cizuminano abanjaanji mumvwiki yomwe; Pele akataa mvwiki Walo uyoomanizya cituuzyo acaabilo. Kumbali lyamanyongwe kunooli yooyo uufwanyauna, kusikila zyoonse zyapwayauka, eezyo zyaambidwe, akuwaalilwa ali baabo basofweede. (Daniele 9:27)
Aawa, mungele waamba kuti muciindi camvwiki iicaalizya mumvwiki zyili makumi ciloba (70th wk), Walo (Mesiya) uyoobamba cizuminano abanjaanji. Walo uya kumbele kwaamba kuti Mesiya uyoolesya zituuzyo azipaizyo kuti zileke kuumpilwa akataa mvwiki iicaalizya yacishinshimi.
Atuvwuntaule zyintu zyaacitika akataa mvwiki iicaalizya mumakumi ciloba aamvwiki. Kubala myaka ciloba (mvwiki yacishinshimi yomwe) kuzwa kukubbizyigwa kwa Yahushua akataa cilimo camwaka 27 AD, ciindi citutola kucilimo camwaka wa 34 AD. Eeci inga cabikka akataa mvwiki iicaalizya muciindi cakusyuuka malubaluba mumwaka wa 31 AD. Ninzi caacitika muciindi cakusyuuka malubaluba mumwaka wa 31 AD eeco caaletelezya kuti zituuzyo azipaizyo zyileke kupegwa? Mesiya waakankaminwa muciindi ca Pasika, alimwi mulembo wacisinkilizyo ca tempele oomo muzyakali kuumpilwa zituuzyo, wakayaulwa a Yahuwah Lwakwe mwini kuzwa mujulu kusikila ansi!
Mpoonya Yahushua wakalila ajwi pati, mpoonya muya Wakwe wakamuyaamuka. Mpoonya , amulange, mulembo wacisinkilizyo ca tempele wakayauka kuzwa atala kusikila ansi; alimwi nyika yakazungaana, amabwe akakwamauka. (Langa Mateyo 27:50-51.)
Yahushua, Mesiya wesu, wakali cituuzyo cikkwene cakuutuuzyila cinyonyoono ooyo zituuzyo zyabanyama zyoonse nguzyakali kutondeka. Walo “wakakosolwa, pele kutali Lwakwe” (Daniele 9:26); Walo wakakankaminwa, kutali mukaambo kaceeco ncaakacita Walo, pele nkaambo kaceeco webo andime ncitwakacita.
Nkaambo Walo wakamucita kuti Ooyo watakazyi cinyonyoono kuti atubede cinyonyoono mucibaka cesu, kutegwa aswebo tukakonzye kubaa bululami bokwa Yahuwah kwiinda muli Nguwe. (Langa Balikonnto 5:21.)
Kutobela waawo akukankaminwa Kwakwe, zipaizyo azituuzyo zyamu tempele zyakeelede kulekela limwi kuumpilwa lyoonse akutamani.
Nkaambo tacili cintu cikonzyeka kuti bulowa bwabacende abagutu kuti bugwisye zinyonyoono. Aboobo, eelyo Walo [Yahushua Mesiya] naakaboola munyika, Walo wakati: “Cituuzyo acaabilo Webo tookaciyanda, pele Webo wakandibambila mubili Ime. Zituuzyo zyakuumpa azipaizyo zyacinyonyoono Webo tookazyikkomanina pe. Mpoonya Ime ndakati, ‘Langa, Ime ndaboola – Mumabbuku kulilembedwe kujatikizya Ndime kuti – Kucita kuyanda Kwakwo, O Yahuwah.’” . . . Walo ulagwisya citaanzi kutegwa abambe cabili. Kwiinda muli ceeco swebo tweelede kusalazyigwa kwiinda mucituuzyo camubili ookwa Yahushua Uunanikidwe kwaciindi coonse. (Langa BaHebulayo 10:4-10.)
Tulizyi lino cakutadonaika kuti Yahushua wakakankaminwa mumwakwa wa 31 AD, pele Gabuliyeli wakaamba kuti Mesiya wakali kuyoo “bamba cizuminano abanjaanji kwamvwiki yomwe” (mvwiki icaalizya mumvwiki zyili makumi ciloba yakamanina mucilimo camwaka 34 AD). Cilakonzyeka kuba boobo hena? Cizuminano Cipya eeco Yahushua Mesiya ncaakakambauka mumyaka yotatwe yakukambauka Kwakwe akwiinda akati mwaka omwe, cakaya kumbele mumulimo wabasikwiiya eelyo Walo naakakankaminwa! Cizuminano Cipya cakatambikilwa kuli baJuuda mucilimo camwaka 34 AD, eelyo nikwaaba kuzanga kwakuzangila Julu kupati, ba Sanihedulini nibakajaya Stephen, ooyo wakali mutaanzi kujailwa mulumbe mubotu akata bana Kristu (Milimo 7). Eelyo naakamanizya kukambauka mulumbe uukkomanisya kuli ba Sanihedulini, akubasalazyila cinyonyoono cacisi cabuJuuda mukukaka bashinshimi bokwa Yahuwah akukaka Mesiya, Stephen wakajatwa ambunga yabapaizi akuumwa mabwe.
Kukombelela kwakayoyelwa moza kwa Stephen kwakamvwugwa kuli Yahuwah eelyo majulu naakajaluka kuli nguwe alimwi naakabona Yahushua kaimvwi kujanza lyalulyo lyokwa Taata.
Pele walo, kanjidwe Muuya Uusalala, wakalungumana kujulu akubona bulemu bwa Yahuwah, a Yahushua kaimvwi kujanza lyalulyo lyokwa Yahuwah, alimwi wakati, “Amulange! Ime ndabona julu lilijulidwe aMwanaa muntu kaimvwi kujanza lyalulyo lyokwa Yahuwah” (Langa Milimo 7:55-56.)
Kuleka kuti beempwe, bamwi akataa ba Sanihedulini baakalala cakuti baakaka akumuteelela ncaakali kwaamba. Bakalutila akuzumanana kukaka ciindi cabo camamanino cakutambula cizuminano cokwa Yahuwah.
Mpoonya bakoompolola ajwi pati, kabasinkide matwi aabo, akubalikila kuli nguwe boonse antoomwe aciindi comwe; bakamusowela anze lyamunzi akumuuma mabwe kusikila wakafwa. Ambali kwakali kamboni umwi aawo mpubaatulila zikobela zyabo kumaulu aamulombwana mukubusi umwi wiitwa kuti Saulu. (Milimo 7:57-58)
(Bikkila maanu aawa: Nkamu yaba Sanihedulini yakatula zikobela zyabo aawo kumbele lya Saulu, ooyo mukaindi kasyoonto wakali kuyoocinca zina lyakwe kuti libe Paulu akutumwa Ajulu kuti atole mulumbe mubotu kubana masi.)
Mbuli mbucaazuzikwa ciindi ca mvwiki zyili makumi ciloba eezyo zyakapedwe cisi caba Juuda amunzi wa Jelusalema waanyika, munzi atempele zyakadilimunwa mumwaka wa 70 AD mbweenya mbuli mungele mbwaakashinshimide.
. . . Alimwi bantu bamwanaa mwami ooyo uucizya, bayoodilimuna munzi acikombelo. Mamanino ayoosika azambangulwe lyameenda, Alimwi kusikila kumamanino aankondo kunooli manyongwe. (Daniele 9:26)
Bikkila maanu aawa: “Bantu bamwanaa mwami ooyo uucizya” caamba kuti Loma wakali kucita mulimo wambeta zya Kujulu mukumwayaula Jelusalema munzi waanyika atempele.‘Mamanino ayoosika azambangulwe lyameenda” caamba kuti eeyo mbeta yakabasikila cakufwamvwaanya. “Alimwi kusikila kumamanino aankondo, manyongwe anooliko”. (1) cakali kwaambilizya kufwamba kudilimunwa kwamunzi wa Jelusalema, ooko kwakatola busena mumwaka 70 AD; (2) caambilizya kuti kuzwa kuciindi cakudilimunwa tempele kusikila Kumamanino aaciindi [ciindi ca Kuboola Kwabili kwa Yahushua], nyika eeyo yakakonedwe aIsilayeli wansiku, kunyina pe niyooba aluumuno nokuba kukkala cakuliiba. Eeci ncintu citukonzya kubona abuzuba mazubaano munkondo zyitamani akata cisi ca Isilayeli abaabo bali mumbali lyaco. Aaya manyongwe alaambidwe amwalo mukampango ka Daniele 9:27.
Aboobo, Mvwiki zyacishinshimi zyili makumi ciloba zyakazuzikwa mubwini alimwi zyoonse zyakaambwa aJulu kuti zyakali kuyoocitika, zyakacitika ncobeni:
kumanizya kusotoka mulawo: caambilizya ciindi cibotu cakuti cisi caba Juuda cileke kusotoka mulawo akuzangila Yahuwah, kuti cikome cinyonyoono.
kumanizya zinyonyoono: caambilizya cisi caba Juuda kubaa ciindi cakweempwa zinyonyoono akukoma kwa Yahushua atalaa cinyonyoono.
kuletela lumvwano aawo aakali cibi: caambilizya lumvwano oolo Yahushua ndwaakaleta aciciingano mucibaka cacibi akutamvwana.
kuleta bululami buteeli: caambilizya bululami buteeli oobo bwakaletwa kwiinda mulusyomo muli Yahushua acituuzyo Cakwe.
kujala cilengaano acishinshimi: caambilizya kuzuzika cibeela cacishinshimi comwe comwe mucilengaano.
kunanika Yooyo Uusetekene: caambilizya kunanikwa kwa Yahushua aMuuya Uusalala.
Ciindi caapedwe cisi caba Juuda lino cakazuzikwa, alimwi mulumbe mubotu lino wakatolwa kubana masi. (Langa Mateyo 21:33-43 kuti ulibalile kaano katondeka kuciindi ciboola eelyo “bulelo bwa Yahuwah” nobuyoogwisyigwa mucisi caba Juuda akupegwa kuli bambi.)
Kubikka zyoonse antoomwe….
Lino mbotwalibonena kakwiina kudonaika kuti mwaka wa 31 AD wakali mwaka wakukankaminwa kwa Yahushua ncobeni ooyo weendelana a Mangwalo, atusanyangule zyintu zijatikizyigwa makani aaya, mbuli mvwiki yamazuba aali ciloba eeyo njotubamba mazubaano kuti kunyina niyaaimpyide nokuba kulekezya kuzinguluka kuzwa Kumalengelo! Ikkalenda lyamazubaano lina Gregory ndya lweeno.
Kukankaminwa Aciciingano
Kweendelanya a Mangwalo, Yahushua wakakankaminwa mubuzuba bwa Pasika, oobo lyoonse busikila mubuzuba bwakkumi abwane bwamwezi mutaanzi uutobezya akweendela antoomwe amwezi uulibonya ameso. Eeyi nzila yakabikkwa abulemu bwa Kujulu kuti ibale mazuba kusikila buzuba oobo kukankaminwa nikwaatola busena, alimwi yakapa bumboni kuti Yahushua waku Nazaleta wakali Pasika wini “mwanaambelele ookwa Yahuwah ooyo uugwisya zinyonyoono zyanyika.” (Johani 1:29 )
Mubuzuba bwakkumi abwane bwamwezi mutaanzi kumangolezzya ngu Pasika ookwa Yahuwah. (Langa Bapaizi / Balevi 23:5.)
Mangwalo aalo atwaambila kuti oobo “bwakali buzuba busolweda bwa Nsabata,” nkokuti buzuba bwacisambomwe bwa mvwiki.
Alimwi eelyo sikalumamba, ooyo wakaimvwi munsi lya [Yahushua] naakabona kuti Walo woongolola, akulekezya muya Wakwe, walo wakati, Ncobeni ooyu muntu wakali Mwanaa Elohimu. Nkabela lino mangolezya akasika, alimwi bwakali buzuba bwakulibambila, nkokuti, buzuba kiitaninga sika Nsabata , Josefa waku Alimateya . . . wakalyuunkila kakkazyikide camba kuli Pilato, akuyookumbila mubili naa mutumba ookwa Yahushua. (Langa Maako 15:39-43.)
Bamwi bakeezyeezya kuti eeyo “Nsabata” yaambwa mukampango aaka yakali buzuba butaanzi bwa Cinkwa Citakwe Mimena, oobo mbobaamba kuti inga bwasika kufumbwa buzuba akataa mvwiki. Bufubafuba bwa kweezyeezya kamusyobo ooyu inga bwatondezyegwa buyo mukuti buzuba bwakatobela “Nsabata” eeyo bwakali “buzuba butaanzi bwa mvwiki.”
Kumamanino aa Nsabata, eelyo nikwaatalika kuyaakuba kubucedo kwa buzuba butaanzi bwamvwiki, kwakaboola Maliya Magadalena aMaliya umwi kuzyoobona cuumbwe. (Mateyo 28:1)
Bamwi bantu Babamba Nsabata Mujibelo bataminina kuti Mufutuli wakakankaminwa mubuzuba bwakkalenda lina Gregory bwatatu naa Wednesday, akuti buzuba bwa Thursday bwakali buzuba butaanzi bwa Pobwe lya Cinkwa Citakwe Mimena (ipobwe lya “Nsabata”), alimwi akuti “Nsabata” yaambwa atalaawa mukampango Muujibelo. Kulubila kuli mulusyomo oolu, nokuba boobo kulakonzya kulibonya mukaambo kakuti inga kwabikkila buzuba bwa Abib 10 mukkalenda lina Gregory lya Mujibelo, buzuba oobo mbobasyoma aabo bantu Babamba Nsabata Mujibelo kuti mbobuzuba bwa Nsabata yamu Bbaibbele.
Aaya makani aatondezyegwa atalaawa taakonzyi kuba makani aaluleme nkaambo bana ba Isilayeli bakalailidwe kuti beelede basale mwanaambelele mubuzuba bwakkumi bwamwezi mutaanzi ooyu (Kulonga 12:3); kuti nibatakali vwubide banyama oomo mubakali kunga basala mwanaambelele, bakeelede kuula omwe. Kuula akuulisya cakali cintu caakasyidwe kucita mubuzuba bwaciloba bwa Nsabata, aboobo aabo bazumanana kulamatila kuti Mujibelo nje Nsabata beelede kuzumina kuti aaya makani aakufubaala aabulide maanu akutyola mulawo wa Nsabata .5
Tulizyi kuzwa mu Mangwalo kuti Yahushua wakakankaminwa:
Mubuzuba bwacisambomwe bwamvwiki
Mubuzuba bwakkumi abwane bwamwezi mutaanzi uutobezya mwezi uulibonya ameso
Mumwaka wa 31 A.D.
Lino, tweelede kubikkila antoomwe zyoonse eezyi. Ansi aawa kuli cifwanikiso citondezya zibeelabeela zyamwezi mumwaka wa 31 A.D., mwaka wa Kukankaminwa. (Bikkila maanu kuti cibeela cacifwanikiso Astronomical “New Moon” citondezya ziindi eelyo mwezi azuba noziimpana akwiinduluka kutalika kubala ciindi bupya.)
Source: http://astropixels.com/ephemeris/phasescat/phases0001.html
Kuli mizeezo minjaanji atalaa makani aakuti mwezi amwaka wamu Bbaibbele utalikila aciindi nzi. Pele nkamu ya WLC yakalibalila akuvwuntauzya makani aaya kuti Buzuba bwa Mwezi Mupya, butalikila kubucedo kabutobela ciindi mwezi azuba kazyiimpene kale , alimwi Mwaka Mupya utalikila aaMwezi Mupya uuli munsimunsi kapati aciindi cakweelana buzuba abusiku .8 Tulasanyangula mwaka wakunkaminwa muzibeelabeela zyawo zyoonse katubelesya nzila iili yoonse njotukonzya kubelesya mazubaano, kuti tubone ncobeni naa ncintu cikonzyeka ncobeni “Kukankaminwa Muli Bwasanu.”
Kutaanguna, tweelede kubikkila maanu akuzyiba ciindi cakwiimpana mwezi azuba mumwezi wa Miyoba a Mukubwe Kaangala wamwaka 31 A.D, nkaambo Mwaka Mupya niwaatalikila muli umwi akataa myezi yobile eeyi eelyo notubelesya nzila eezyo zyizyibidwe kale anselelo aawa:
Ciindi ca Kwiimpana Mwezi aZuba:
Miyoba 11 aciindi ca 10:20 P.M masiku
Mukubwe Kaangala 10 aciindi ca 11:33 A.M cifumofumo
Eelyo notulangalanga Buzuba bwa Mwezi Mupya (nokuba buzuba bumwi bwa mwezi) kuti mbobuzuba butobela kwiimpana kwamwezi azuba, tujana kuti Pasika (buzuba bwa kkumi abwane bwa Mwezi uulibonya ameso) niwaasikila mumwezi wa Miyoba 25 (kweendelanya akkalenda lina Gregory oobo buzuba buli mu “Nsondo”) nanka mu Mukubwe Kaangala 24 (kweendelanya akkalenda lina Gregory oobo buzuba buli “Muli Bwabili”). Webo ulakonzya kulibonena kkalenda6 lyazilengwa leza zyamumwaka wa 31 A.D mbozyakeenda aawa: http://www.timeanddate.com/calendar/?year=31&country=34
Oobo buzuba kunyina pe anobunga bwaba “Kukankaminwa Muli Bwasanu.”
Lino atusoleke kubelesya nzila yaciindi mwezi nuutalika kulibonya ameso kuti mpaatalikilwa mwezi, mbuli zilengwa zyimwi mbozyitaminina. Kweendelanya abasicikolo abasyaazyibwene bazilengwa leza zyamumweenya, mwezi uutaanguna kulibonya mbuli kapapa mumawoola aali 17-23 kaciindide ciindi cakwiimpana mwezi azuba, nokuba kuti muziindi zyimwi wakaambilizyigwa kuti waalibonya kakwiindide “mawoola 15.5 kuzwa aciindi cakwiimpana azuba” (United States Observatory).
“Mawoola 17-23 kaciindide ciindi cakwiimpana azuba, kapapa kamwezi kalalibonya ameso atalaa nyika”. (http://www.moonsighting.com/faq_ms.html 7 )
“Mumwaka wa 1855, Ba G.B Airy bakabamba . . . kuvwuntauzya kwabo . . . kweendelanya amyaka ya 29 A.D kusikila ku 34 A.D . . . . Bakajana kuti, kapati mumwezi wa Miyoba kusikila ku Mukubwe Kaangala mucooko caku Judiya, mawoola 18 kaciindide ciindi cakwiimpana mwezi azuba ceelede kuba ciindi cakutalika kulibonya kwamwezi ameso. Pele kababambilila kabotu kabotu, bakapima mawoola aali 23.” (“ The moon’s visibility and the date of the Crucifixion,” Courtenay R.,The Observatory ,Vol 34, p.228-232 (1911))
Kweendelanya a Nkamu Yakuvwuntauzya Misela yaku General Conference ya Balangila Kuboola Kwabili ba SDA, kapapa kamwezi kataanzi kalalibonya Kujwe mumawoola aali makumi one aabili 42, kaciindide ciindi cakwiimpana mwezi azuba:
“Kujwe citola mawoola 16.5 kusikila 42 kaciindide ciindi cakwiimpana kwa mwezi azuba, kweendelanya abweende bwamwezi mbuulibonya atalaa nyika kusikila walibonya mbuli kapapa kayaa kukomena akuzulila kumweka kusikila waba mwezi uuzwide kumweka.” (The Chronology of Ezra 7 , A Report of the Historical Research Committee of the General Conference of Seventh-Day Adventists, p.11)
Kujokela kasyoonto musyule, mwezi mutaanzi:
Ulalibonya mumawoola 17-23 kuzwa aciindi cakwiimpana azuba.
Zimwi ziindi ulatola mawoola 42 kuzwa aciindi cakwiimpana azuba kuti ulibonye Kujwe (mbuli nuulangilwa mumunzi wa Jelusalema).
Eeci caambilizya kuti tweelede kulangila mwezi mutaanzi uulangika mbuli kapapa kuti ulibonye kujwe mumawoola aali 17-42 kaciindide ciindi cakwiimpana azuba mu Jelusalema.
Lino mbotwasalazya bweende bwamwezi nuutalika kulibonya mbuli kapapa (nkokuti mawoola 17-42 kaciindide ciindi cakwiimpana azuba), atulange mwezi wa Miyoba mu mwaka wa 31 A.D kuti tubone naa cilakonzyeka kuti wakasikila a “Kukankaminwa muli bwasanu” eelyo notubelesya nzila yakutobezya mwezi mutaanzi kulibonya mbuli kapapa mumwezi ooyo.
Ciindi cakwiimpana mwezi azuba = Miyoba 11 aciindi 10:20 masiku = Miyoba 12 aciindi 12:20 (mu Jelusalema nkaambo ooyu munzi uli mawoola obile kumbele lyakubala ciindi.) Ansi aawa kuli ciindi cipedwe cili akataa kwiimpana kwamwezi azuba amabbililo aazuba mubuzuba bupedwe. (Mabbililo aazuba mu Jelusalema akasikila aciindi ca 5:45 wamangolezya akataa mwezi wa Miyoba.)
Miyoba 12 aciindi 5:45 = 17.5 mawoola (kuti walibonya kale) = inga catonkela Pasika kubuzuba bwa Miyoba 26, oobo mbotuti “Monday” mazubaano. (Bikkila maanu aawa kuti: Mwezi uulibonya kumweka mbuli kapapa wakabbila aciindi ca 6:15 mangolezya, maminiti aali 50 kalibbilide kale zuba.9 )
Miyoba 13 aciindi 5:45 mangolezya = 41.5 mawoola (unooli ulalibonya ncobeni aciindi eeco) = inga catonkela Pasika kubuzuba bwa Miyoba 27, oobo mbutwiita kuti “Tuesday” mazubaano. (Bikkila maanu aawa kuti: Mwezi uulibonya kumweka mbuli kapapa wakabbila aciindi ca 7:15 mangolezya, muwoola 1.5 kalibbilide kale zuba.)
Miyoba 14 aciindi ca 5:45 mangolezya = 65.5 mawoola (ulalibonya ncobeni aciindi eeco) = inga catonkela Pasika kubuzuba bwa Miyoba 28, oobo mbotwiita kuti “Wednesday” mazubaano.” (Bikkila maanu aawa kuti:mwezi uukonzya kubonwa kuucilibonya mbuli kapapa wakabbila aciindi ca 8:15 kumangolezya, mawoola 2.5 kalibbilide kale zuba.)
Eeci, catusalazyila ncobeni kuti kunyina pe nokuba asyoonto mbokunga kwaabede “Kukankaminwa muli Bwasanu” mumwezi wa Miyoba 31 A.D. Lino, atuvwuntauzye kasyoonto mwezi wa Mukubwe Kaangala kuti tubone naa cilakonzyeka kusikila a “Kukankaminwa muli Bwasanu) eelyo notubelesya nzila yakutobezya mwezi uutaanguna kubonwaa meso kuti tutalikile mpawo kubala mwezi.
Ciindi cakwiimpana mwezi azuba = Mukubwe Kaangala 10 aciindi 10:33 Mafumofumo = Mukubwe Kaangala 10 aciindi 2:33 masyikati ku Jelusalema. Ansi aawa kuli ziindi zipimidwe akataa ciindi cakwiimpana mwezi azuba amabbililo aazuba mubuzuba bupedwe. (Mabbililo aazuba ku Jelusalema asikila aciindi ca 7 mangolezya akataa Mukubwe Kaangala.)
Mukubwe Kaangala 10 aciindi ca 7 mangolezya = 4.5 mawoola kuzwa mwezi kawiimpene azuba (tuukonzyeki kulibonya nkaambo ucili munsaa zuba)
Mukubwe Kaangala 11 aciindi ca 7 mangolezya = 28.5 mawoola kuzwa aciindi cakwiimpana mwezi azuba (ulakonzya kulibonya) inga catonkela buzuba bwa Pasika ku Mukubwe Kaangala 25, oobo mbotwiita kuti “Wednesday” mazubaano. (Bikkila maanu aawa kuti: Mwezi uulibonya mbuli kapapa wakabbila aciindi ca 8 mangolezya, woola lyomwe kalibbilide kale zuba.)
Mukubwe Kaangala 12 aciindi ca 7 mangolezya = 52.5 mawoola kuzwa aciindi cakwiimpana mwezi azuba (ulalibonya ncobeni aciindi eeco) inga catonkela Pasika kubuzuba bwa Mukubwe Kaangala 26, oobo mbotwiita kuti “Thursday.” (Bikkila maanu aawa kuti: Mwezi uulibonya mbuli kapapa wakabbila aciindi ca 9 mangolezya, mawoola obile (2) kalibbilide kale zuba.)
Mukubwe Kaangala 13 aciindi ca 7 mangolezya = 76.5 mawoola kuzwa ciindi cakwiimpana kwa mwezi azuba (mwezi umweka kwamawoola 76.5 ulalibonya mu Jelusalema kakwiina kudonaika aboobo tuuli mucibeela cakuba mwezi mutaanzi kulibonya nkaambo weelede kuba mwezi mutaanzi kubonwaa meso kutegwa tusikile a “Kukankaminwa muli Bwasanu” bwa Mukubwe Kaangala 27. ) Bikkila maanu kuti: mwezi uulibonya kumweka wakabbila aciindi ca 10 mangolezya, mawoola otatwe (3) kalibbilide kale zuba.
Aawa alimwi inga twakonzya kubona kuti tacikonzyeki kusika a “Kukankaminwa muli bwasanu.” Pele kutegwa muzeezo wakutaminina kuti Kukankaminwa kwaacitika muli Bwasanu mu 31 A.D. uzwidilile, bamwi basiziyanza baamba kuti mwezi mutaanzi kulibonya tiiwakaninga libonya kusikila mawoola aali 76.5 aakumweka kaayindide! Eeci ncintu citaalukila anze kulaale aciga camawoola aali 17-42.
Koibaluka alimwi kuti, mwezi mutaanzi uulibonya mbuli kapapa:
Kanjaanji ulabonwa mumawoola 17-23 kuzwa aciindi cakwiimpana kwa mwezi azuba.
Zimwi ziindi inga eeci catola mawoola 42 kuzwa aciindi cakwiimpana mwezi azuba kusikila watalika kulibonya Kujwe (mbuli mumunzi wa Jelusalema).
Kunooli mwezi wakalibonya mubuzuba bwa Mukubwe Kaangala 11 eelyo niwakatalikide kale kumweka kwamawoola aali 28.5. Kuti kakutali boobo, niwakabonwa ncobeni mu Mukubwe Kaangala 12 eelyo niwakabbila mawoola obile (2) musyule lya zuba kuutalikide kumweka kwamawoola aali 52.5.
Kweezyeezya kuti mwezi wakali kumweka kwamawoola aali 76.5 kuutaninga libonya ameso tacili cintu camaanu pe. Nokuba kuti nicali kukonzyeka kuba boobo, eeci inga caba cintu ciletelezya kucinculula zintu zinjaanji mubweende bwazilengwa leza, aboobo ooku nkweezyeezya kubulide maanu akufubaala:
Kulamatila kwaamba kuti “Kukankaminwa Muli Bwasanu” mu Mukubwe Kaangala 31 A.D inga caambilizya kuti kwamyaka iitobelene yosanwe (Mulumi kusikila mu Ganda Pati), mwezi wakalileyede kuzwa munzila muuyendela lyoonse akulibonya (17-42 mawoola kuzwa kuuyimpene azuba). Kuti muntu wazumanana kwaamba kuti Kukankaminwa kwaatola busena muli Bwasanu, Mukubwe Kaangala 27 mu 31 A.D., nkokuti uleelede akusyomenezya kuti mwezi mupya wakatalikide kulibonya kuutalikide kumweka mawoola aali 47.75 akataa myezi ya Mulumi kusikila ku Ganda Pati mumwaka ooyo.
Kwiimpana Mwezi-azuba = Mulumi 10, aciindi 12:15 P.M. (bikkila mawoola obile kuciindi caku Jelusalema)
Mulumi 10, aciindi 5:30 P.M (Mabbililo aazuba) = kakwiindide mawoola 5.25 = tuukonzyi kubonwa
Mulumi 11, aciindi 5:30 P.M = kakwiindide mawoola 29.25 = ulakonzya kulibonya
Ulamweka = 2%, Mwezi wakabbila aciindi: 6;24 P.M (woola lyomwe kaliindide kuzwa kalibbilide kale zuba)
Mulumi 12 aciindi 5:30 P.M = kakwiindide mawoola 53:25 = ulakonzya ncobeni kulibonya!
Ulamweka = 6%, Mwezi wakabbila aciindi: 7:29 P.M ( mawoola obile kuzwa kalibbilide kale zuba)
Bantu basiziyanza aabo balamatide buzuba Bwasanu, bwa Mukubwe Kaangala 31 A.D, beelede kuzumina akuti buzuba bwa Mulumi 13 mbobuzuba bwa Mwezi Mupya nkaambo mwezi tuukonzyi kubaa mazuba aayindilila makumi otatwe pe. Kubala kujokela musyule kuzwa aawo aMwezi Mupya muli Miyoba inga twazyikusikila ku buzuba bwa Mulumi 13. Eeci caambilizya kuti boonse aabo balamatide kubala munzila eeyi beelede akusyoma kuti mwezi tiiwakali kulibonya ameso kusikila mu Mulumi 12 eelyo kuutalakide kale kumweka mawoola 53.25. (Bikkila maanu kuti: Ooyu mwezi uutalikide kale kumweka wakabbila mumawoola obile kalibbilide kale zuba.) Mwezi unooli wakatalikide kale kulibonya mubuzuba bwa Mulumi 11 eelyo niwakabbila muwoola lyomwe musyule lyazuba kuutalikide kumweka kwamawoola 29.25.
Kwiimpana Mwezi-azuba = Miyoba 12, aciindi 12:20 A.M. (bikkila mawoola obile kuciindi caku Jelusalema)
Miyoba 12, aciindi 5:45 P.M (Mabbililo aazuba) = kakwiindide mawoola 17.5 = ulakonzya kubonwa
Ulamweka = 1%, Mwezi wakabbila aciindi: 6;14 P.M (maminiti 50 kuzwa kalibbilide kale zuba)
Miyoba 13, aciindi 5:45 P.M = kakwiindide mawoola 41.5 = ulakonzya kulibonya ncobeni!
Ulamweka = 3%, Mwezi wakabbila aciindi: 7;14 P.M (woola lyomwe amaminiti 50 kuzwa kalibbilide kale zuba)
Miyoba 14 aciindi 5:45 P.M = kakwiindide mawoola 65:5 = ulakonzya ncobeni kulibonya!
Ulamweka = 8%, Mwezi wakabbila aciindi: 8:12 P.M ( mawoola obile amaminiti 50 kuzwa kalibbilide kale zuba)
Basizilengwa aabo balamatide buzuba Bwasanu, Miyoba 27 kuti mbobuzuba bwa Kukankaminwa mu 31 A.D beelede akuzuminizya kuti buzuba bwa Miyoba 15 mbobuzuba bwa Mwezi Mupya nkaambo mwezi tuukonzyi kubaa mazuba aayinda makumi otatwe pe. Kubala kupiluka musyule mazuba aali makumi otatwe kuzwa a Mwezi Mupya inga catuleta kubuzuba bwa Miyoba 15. Eeci caambilizya kuti aabo bataminina buzuba bwakubala munzila eeyo beelede akusyoma kuti mwezi tiiwakali kulibonya kusikila buzuba bwa Miyoba 14 eelyo niwaatalikide kale kumweka kwamawoola aali 65.5 . (Bikkila aamu aawa kuti: Ooyu mwezi uumweka wakabbila mumawoola obile akwiinda akati lyomwe musyule lyazuba lyakabbilide kale.) Ooyu mwezi niwaatalikide kale kulibonya ncobeni ameso mubuzuba bwa Miyoba 13 eelyo nowaabbila muwoola lyomwe akwiinda akati lyomwe musyule lyazuba lyakabbilide kale, kuutalikide kale kumweka kwamawoola aali 41.5.
Kwiimpana Mwezi-azuba= Mukubwe Kaangala 10 aciindi 2:33 P.M ( kosanganya mawoola otatwe kujana ciindi caku Jelusalema).
Mukubwe Kaangala 10 aciindi 7 P.M (Kumabbililo aZuba) = kakwiindide mawoola 4.5 = tuukonzyi kulibonya
Mukubwe Kaangala 11 aciindi 7 P.M = kakwiindide mawoola 28.5 = ulakonzya kulibonya
Ulamweka = 1%, Mwezi Wakabbila: aciindi 7:59 P.M (kakwiindide woola lyomwe kalibbilide kale zuba)
Mukubwe Kaangala 12 aciindi 7 P.M = kakwiindide mawoola 52.5 = ulakonzya ncobeni kulibonya!
Ulamweka = 5%, Mwezi wakabbila aciindi 8:57 P.M (mawoola obile kalibbilide kale zuba)
Mukubwe Kaangala 13 aciindi 7 P.M = kakwiindide mawooa 76.5 = ulakonzya ncobeni kulibonya!
Ulamweka 10%, Mwezi wakabbila 9:55 P.M (mawoola otatwe kalibblide kale zuba)
Basizilengwa aabo balamatide buzuba Bwasanu, Mukubwe Kaangala 27 A.D kuti mbobuzuba bwa Kukankaminwa mu 31 A.D beelede akuzuminizya akuti buzuba bwa Mukubwe Kaangala 14 mbobuzuba bwa Mwezi Mupya .Eeci caambilizya kuti aabo bataminina buzuba bwakubala munzila eeyo beelede akusyoma kuti mwezi tiiwakali kulibonya kusikila buzuba bwa Mukubwe Kaangala 13 eelyo niwaatalikide kale kumweka kwamawoola aali 76.5 . (Bikkila aamu aawa kuti: Ooyu mwezi uumweka wakabbila mumawoola otatwe musyule lyazuba lyakabbilide kale.) Alimwi, ooyu mwezi niwaatalikide kale kulibonya ncobeni ameso mubuzuba bwa Mukubwe Kaangala 11, niwaatalikide kale kumweka kwamawoola aali 28.5. Pele kuti kakutali boobo, niwakabonwa ncobeni mubuzuba bwa Mukubwe Kaangala 12 eelyo niwaabbila mumawoola obile musyule lyazuba eelyo lyakabbilide kale, kuutalikide kale kumweka kwamawoola aali 52.5.
Kwiimpana Mwezi-azuba = Kaanda Kaniini 10 aciindi 4:58 A.M (kosanganya mawoola otatwe kujana ciindi caku Jelusalema).
Kaanda Kaniini 10 aciindi 7:30 P.M (Kumabbililo aZuba) = kakwiindide mawoola 14.5 = tuukonzyi kulibonya
Kaanda Kaniini 11 aciindi 7:30 P.M = kakwiindide mawoola 38.5 = ulakonzya kulibonya ncobeni!
Ulamweka = 2%, Mwezi Wakabbila: aciindi 8:44 P.M (kakwiindide woola lyomwe amaminiti 25 kalibbilide kale zuba)
Kaanda Kaniini 12 aciindi 7:30 P.M = kakwiindide mawoola 62.5 = ulakonzya kulibonya ncobeni!
Ulamweka = 6%, Mwezi wakabbila aciindi 9:42 P.M (mawoola obile amaminiti 25 kalibbilide kale zuba)
Basizilengwa aabo balamatide buzuba Bwasanu, Mukubwe Kaangala 27 31 A.D kuti mbobuzuba bwa Kukankaminwa mu 31 A.D beelede akuzuminizya akuti buzuba bwa Kaanda Kaniini 13 mbobuzuba bwa Mwezi Mupya. Eeyi njenzila yeelela kuti twabala kubelesya nzila eeyi nkaambo inga capa kuti kuti twabalilizya kuyungizya buzuba bomwe kukkwanya mazuba aali makumi otatwe inga twasanganizya mwezi uutalikide kaindi loko kumweka. Eeci caambilizya kuti aabo bataminina buzuba bwakubala munzila eeyo beelede akusyoma kuti mwezi tiiwakali kulibonya kusikila buzuba bwa Kaanda Kaniini 12 eelyo niwaatalikide kale kumweka kwamawoola aali 62.5 . (Bikkila maanu aawa kuti: Ooyu mwezi uumweka wakabbila mumawoola obile amaminiti 25 musyule lyazuba lyakabbilide kale.) Ooyu mwezi niwaatalikide kale kulibonya ncobeni ameso mubuzuba bwa Kaanda Kaniini 11 eelyo nowaabbila muwoola lyomwe amaminiti 25 musyule lyazuba lyakabbilide kale, kuutalikide kale kumweka kwamawoola aali 38.5.
Kwiimpana Mwezi-azuba= Ganda Pati 8 aciindi 8:06 P.M (kosanganya mawoola otatwe kujana ciindi caku Jelusalema).
Ganda Pati 9 aciindi 7:45 P.M (Kumabbililo aZuba) = kakwiindide mawoola 23.75 = ulakonzya kulibonya
Ulamweka 1%, Mwezi Wakabbila aciindi: 8:31 PM (kakwiindide maminiti 75 kalibbilide kale zuba)
Ganda Pati 10 aciindi 7:45 P.M = kakwiindide mawoola 47.75 = ulakonzya kulibonya ncobeni!
Ulamweka = 3%, Mwezi Wakabbila: aciindi 9:24 P.M (kakwiindide woola lyomwe amaminiti 75 kalibbilide kale zuba)
Basizilengwa aabo balamatide buzuba Bwasanu, Mukubwe Kaangala 27, 31 A.D kuti mbobuzuba bwa Kukankaminwa mu 31 A.D beelede akuzuminizya akuti buzuba bwa Ganda Pati 11. Eeyi njenzila yeelela kuti twabala kubelesya nzila eeyi nkaambo inga capa kuti kuti twabalilizya kuyungizya buzuba bomwe kukkwanya mazuba aali makumi otatwe inga twasanganizya mwezi uutalikide kaindi loko kumweka. Eeci caambilizya kuti aabo bataminina buzuba bwakubala munzila eeyo beelede akusyoma kuti mwezi tiiwakali kulibonya kusikila buzuba bwa Ganda Pati 10 eelyo niwaatalikide kale kumweka kwamawoola aali 47.75 . (Bikkila aamu aawa kuti: Ooyu mwezi uumweka wakabbila muwoola lyomwe amaminiti 75 musyule lyazuba lyakabbilide kale.) Ooyu mwezi niwaatalikide kale kulibonya ncobeni ameso mubuzuba bwa Ganda Pati 9 eelyo nowaabbila muwoola lyomwe amaminiti 45 musyule lyazuba lyakabbilide kale, kuutalikide kale kumweka kwamawoola aali 23.75.
Aabo bazumanana kutobela nzila iili atalaawa basyoma kuti mwezi wakataanguna kulibonya kumweka wakabonwa akataa myezi ya Mulumi kusikila ku Ganda Pati 31 niwaatalikide kale kumweka mawoola 47.75. Ziindi zyitambulika zyakutaanguna kulibonya kumunika kwamwezi : mawoola 53.25 a 65.5 a 76.5, a 62.5 47.75. Comwe comwe caziindi eezyi, kakwiina kugwisyila ambali nociba comwe, cilataaluka ziindi zyeelede zyakuti mwezi utalike kulibonya ameso kuzwa niwaatalika kumunika.
Koibaluka alimwi kuti mwezi mutaanzi kumunika:
Kanjikanji ulatalika kubonwa ameso kuumunika mumawoola 17-23 kwiinda aciindi cakwiimpana azuba.
Zimwi ziindi utola mawoola 42 kwiinda aciindi cakwiimpana azuba nokuya utalike kulibonya muzyisi zya Kujwe mbuli ku Jelusalema.
Bikkila maanu aawa: Nzila ilaatala aawa njenzila yeelela baabo bazumanana kuyaamina abuzuba bwa “Kukankaminwa muli Bwasanu” mumwaka wa 31 AD. Kufumbwa buyo kusoleka kubambulula mundando wamazuba munzila yamyezi eeyi inga cayandika akuzuminizya kutobela mwezi uutalikide kaindi loko kumunika kuti ngomwezi mutaanzi kulibonya kumweka. Zyoonse zyeelede kubalwa kutalikila ku Mwezi Mupya ooyo uusimpidwe mu Mukubwe Kaangala 14, nkaambo nkuuzwa abuzuba oobo nokunga kwabalwa kusikila abuzuba bwakkumi abwane bwamwezi munzila iiluleme (Buzuba bwa Pasika/ Bakukankaminwa). Kufumbwa kucinca buzuba oobo inga calengelezya kuti buzuba bwakkumi abwane bwamwezi butasikili muli “Bwasanu”. Kubala kupiluka musyule kuzwa waawo (Mukubwe Kaangala 14), tokonzyi kubala kwiinda amazuba aali kkumi awotatwe nkaambo myezi iitobezya mwezi uubonwa ameso kunyina pe nilaa mazuba aayinda amakumi otatwe. Kubala kuzwa waawo kuya kumbele, webo weelede kubala mazuba makumi obile afuka nkaambo myezi iitobezya mwezi uulibonya ameso kunyina pe nilaa mazuba aalezya kusika amakumi obile afuka.
Eeci caamba kuti kutegwa kube kukankaminwa muli Bwasanu, Mukubwe Kaangala 27 31 A.D., muntu weelede kuleka buyo kuzumina cintu citeeleli alimwi citapanduluki comwe, pele kuli zyintu zyosanwe zyamuzyobo ooyo! Mbubuti muntu uukkwene maanu, uuvwumbwide meso aakwe, mbwanga wakumbatila kweezyeezya kwamusyobo ooyu? Kusyomeka camasimpe ncintu ciyanda kuti tutobele bumboni kufumbwa nkobutusolweda, nokuba kuti tabweendelani amizeezo yabuntu bwesu, nanka ziyanza azintu nzyotubikkide kumoyo kapati.
Kasimpe kakuti kunyina pe nikwakali kunga kwaba “Kukankaminwa muli Bwasanu” mu 31 A.D, ncintu cakavwuntauzyigwa abasicikolo banjaanji, kusanganya aba Isaac Newton (aabo balo akataa bamwi bakali kulanganyigwa kuti “nguwisi walwiiyo lwamazubaano lwazibulo”).
“Walo [Newton] wakazandula myaka ya A.D 31, 32 , a 35 nkaambo oomo buzuba bwa Nisani 14 tiibwakali kukonzya kuba muli Bwasanu pe; eeco cakalomya kwaambwa abasyaabupampu bamazubaano.” (“Newton’s Date for the Crucifixion ,” Pratt, J. P., Quarterly Journal of the Royal Astronomical Society , Vol.32, NO. 3/SEP, P.301, 1991)
Kukosozya Kaambo:
Mangwalo alasalazya kwiinda “mucishinshimi ca Daniele camvwiki zyili makumi ciloba” kuti Mufutuli wakakankaminwa mu 31 A.D. Mangwalo alasalazya akuti kukankaminwa kwaatola busena mubuzuba bwacisambomwe bwamvwiki, alimwi mubuzuba bwakkumi abwane bwamwezi mutaanzi. Eelyo woonse makani aaya naabikkwa antoomwe, ncintu cilibonya antangalala kuti bana Isilayeli bakali kubelesya kkalenda liimpene alyeelyo libelesyegwa anyika mazubaano Tiibakali kubelesya kkalenda lina Juliyasi, eelyo lyakasolweda leelyo lyamazubaano lina Gregory lilaa mvwiki zyitobelana kakwiina kulekezya nokuba kuyozya.
Kuyaamina a “Kukankaminwa muli Bwasanu” mu 31 A.D takuli kusyomeka kutobela bumboni kusikila aawo mpobutuyubunwida masimpe eeni. Pele, mubwini nkuyandisya kutobela ziyanza ancinko yakukaka cikkelo cabumboni .
Bana Kristu batonkomene banjaanji, basyomena kuti Mujibelo nje Nsabata yamu Bbaibbele kuleka kaambo kali koonse pele buyo nkaambo kakuti mbobuzuba butobelwa “abamajuuda” bamazubaano. Nokuba kuti bama Juuda bamazubaano bakomba Mujibelo, aaya teesyi ngamasimpe lyoonse. Basicikolo baJuuda balisalazyide mpobayimvwi kuti nzila ntaanzi yakubala ciindi iliindene ayeeyo yakkalenda lyamazubaano alimwi akuti mumusela wakupenzyegwa kapati abulelo bwa Loma mumusela wane A.D, bama Juuda bakalekezya kutobela kkalenda litaanzi litobezya mwezi-azuba antoomwe.
“Mubulelo bwa Constantius (337-362) kupenzyegwa kwaba Juuda wakasikila ambaakani yakupenzyesya cakuti . . . kubamba kkalenda kwaakasyigwa kuti muntu katayandi kujayigwa nokuba kusubulwa kapati.” (“Calendar, “The Jewish Encyclopedia)
“Mwezi mupya ucili, alimwi Nsabata kumatalikilo, yakayeeme abweende bwa mwezi uubonwa ameso.” (Universal Jewish Encyclopedia, p. 410)
Aabo bayiisya kuti Mujibelo nje Nsabata bayaamika lusyomo oolu atalaa manjezyeezya aziyanza zyabantu. Kunyina uukonzya kutabilila Nsabata iina Gregory ya Mujibelo kuzwa mu Mangwalo alikke luzutu. Boonse aabo balamatide Mujibelo bayeeme aziyanza zyabaabo, mbuli cisi ca buJuuda mujwi lyomwe, mbocaasulaika Mesiya akutobela kkalenda lyaabumbililwa abaabo baagagaila Nguwe.
Kuleka kweezyeezya kwamazuba aano, kunyina pe mu Mangwalo aawo mpocaamba kuti Nsabata yeelede kubambwa “mumazuba aali ciloba aali woonse” pe. Pele, kulembedwe kuti Nsabata yabuzuba bwaciloba yeelede kutobela kakwiindide mazuba aakubeleka aali cisambomwe.
Koibaluka buzuba bwa Nsabata, kuti ubusalazye. Mazuba aali cisambomwe weelede kubeleka, akumanizya milimo yako yoonse: Pele mubuzuba bwaciloba mbuzuba bwa Nsabata yokwa Yahuwah Leza wako. (Kolanga Kulonga 20:8-10.)
Kolanga amutumpango ootu: Ex. 16:26, 23:12, 31:15, 34:21, 35:2; Lev. 23:3; Deut. 5:13-14
Ndilyeelyo buyo nokweezyeezyegwa mvwiki iizinguluka kakwiina kuyozya eelyo muntu nakosozya makani kuti Nsabata yeelede kusika kufumbwa mumazuba aali woonse aali ciloba. Eelyo Mangwalo naatambulwa mbwaalembedwe akwaamba bwini alimwi tumpango toonse tujatikizya kkalenda amapobwe (kusanganya a Nsabata) notubalwa kabotu-kabotu, ncintu cisalala kuti kkalenda lya Bbaibbele litobezya mwezi-azuba alimwi kunyina pe nolyeendelana akkalenda lina Gregory alyeelyo lyakasolweda ndilyo [lina Juliyasi].
Mumangwalo, mwezi omwe-omwe utalikilaa kusekelela buzuba bwiindene bwakukomba: Buzuba bwa Mwezi Mupya.10 Mazuba aali cisambomwe aatobelwa abwaciloba bwa Nsabata bwalusele mumwezi ooyo kuzwa kubutaanzi. Mvwiki zyotatwe zyilatobela, akumanina muli bwamakumi obile abwafuka. Mpoonya mulongo wamvwiki ulainduluka kutalika alimwi mu Buzuba bwa Mwezi Mupya butobela. (Kunyina mwezi ulaa mazuba aayinda amakumi otatwe.)
Kufumbwa ciindi buzuba bwa Nsabata yabuzuba bwaciloba nobupegwa mu Mangwalo, lyoonse busikila muli bwalusele,
bwakkumi wabwasanu, bwamakumi obile abwabili, abwakumi obile afuka bwamwezi ooyo.
Kumatalikilo, woonse makkalenda aansiku, akali kutobezya mwezi azuba kalaa mvwiki zyiindene bulamfu zyiinduluka kutalika mumwezi mupya watalika kumweka. Basyaabupampu baciindi bapede kkalenda litaanzi kubaa mvwiki zyizingulukana kuzwa kubulelo bwa Bbabbuloni mu 600 B.C. Kuzwa aciindi eeco kunyina pe kkalenda lyakali kubelesya mvwiki zyizingukana kakwiina kuyozya. Mulongo wamvwiki wakali kutalika lyoonse kumatalikilo aamwezi akumatalikilo aamwaka kutobela mazuba osanwe aakasekkeledwe kuzyola mwaka wakainda pele taakali cibeela camulongo wamazuba aali mumvwiki.11
“Twakukulwaizya webo, omuyandwa ookwa Yahuwah, kuti utayaamini buyo mujwi lyesu. Twakukomba kuti ulivwuntauzyile webo zyintu zyoonse lwako omwini. Kuli zyintu zyinjaanji zyikazya makani aa Nsabata iitobezya mwezi azuba, eezyo zyilangikaanga zyilaa maanu, pele zyilaalilwa kupa bumboni kuti zyanjizyigwa mumusunko.”
Masimpe kuti kkalenda lina Gregory lyamazubaano lilaa Nsabata ya Mujibelo talikonzyi kujanwa mu Mangwalo nokuba mumakkalenda aamisela yakainda.12 Kuyiisya zitaluleme kwakuti mvwiki ilazinguluka kakwiina kuyozya kuyeeme cigaminina akweezyeezya buyo. Casika ciindi lino cakuti basyomeka bokwa Yahuwah bayaamuke lweeno oolu akubamba Mangwalo alikke luzutu kuti abe mulawo walusyomo abweende bwabo.
Twakukulwaizya webo, omuyandwa ookwa Yahuwah, kuti utayaamini buyo mujwi lyesu. Twakukomba kuti ulivwuntauzyile webo zyintu zyoonse lwako omwini. Kuli zyintu zyinjaanji zyikazya makani aa Nsabata iitobezya mwezi azuba , eezyo zyilangikaanga zyilaa maanu, pele zyilaalilwa kupa bumboni kuti zyanjizyigwa mumusunko.
Twakukulwaizya kuti webo kodibaula kuya mukati kakaambo aaka amoyo uusyomeka.
Kotyanka aawa kuti ubone mulongo wazilembedwe azipekupeku zya Nsabata iitobezya Mwezi.
Kotyanka aawa kuti ubone mulongo wazilembedwe azipekupeku zya Kkalenda lya Bbaibbele.
1 Cuusisya ncakuti eeci cishinshimi ceebeka, bantu banji balacilubizya kucisandulula kutegwa basikile waawo aali muzeezo ulaa mpuwo kapati mazubaano uutali wa Bbaibbele, muzeezo wakuti mumazuba masyoonto aacizya kuyooba, “simukukazya kristu ” ooyo uyoobaa nguzu akulela kwamyaka iili ciloba akubamba cizuminano caluumuno acisi ca Isilayeli nation of Israel . Kutegwa ubone zinjaanji zijatikizya makani aaya, kolanga Seven Year Tribulation (Q&A) a Kutolwa Kujula Mukalaba Kwaliso Kakwiina Kufwa: Cilwanyo ca Saatani Camaseseke .”
2 Cishinshimi ca “Mvwiki zyili makumi ciloba” ngomusemo wacishinshimi cipati ca “Mazuba aali Zyuulu Zyobile Amyaanda Yotatwe. Kolanga: Daniel 8: The 2300 Days Prophecy Made Simple
3 Kunjila kwa Atazezekisi I mumulimo wabuleli mu 465-464 B.C; mwaka mutaanzi wabuleli bwakwe wakataalukila kuzwa kucilimo camwaka 464 B.C kusikila ku cilimo camwaka 463 B.C. Tulizyi kuti “kwaambilizyigwa” kwamulazyo ookwa Atazezekisi kwakali mumwaka wa 457 B.C, nkaambo Ezula utwaambila kuti wakayaamuka munzi bwa Bbabbuloni muciindi camalubaluba, mumwaka mutaanzi bwa Bbaibbele, akusika ku Jelusalema mumwaka wasanu wa Bbaibbele ooyo wakali mwaka waciloba wakulela kwa Atazezekisi. “Alimwi walo [Ezula] wakeza ku Jelusalema mumwezi wasanu, ooyo wakali mwaka waciloba wabulelo bwamwami. Nkaambo mubuzuba butaanzi bwamwezi wakatalika musinzo kuzwa ku Bbabbuloni, alimwi mubuzuba butaanzi bwa mwezi wasanu wakeza ku Jelusalema, kweendelanya ajanza libotu lyokwa Yahuwah mbulyakali kumweendelezya walo.” (Ezula 7:8-9)
4 http://en.wikipedia.org/wiki/Tiberius
5 Kubelesya the Biblical lunar-solar calendar established at Creation aawa kunyina kaambo pe. Bafalisi aabo bakali kulemba bbuku lyamilawo bakeelede kwaanza milazyo yakubambulula bweende bwazyintu mbuli zyeezyo pele eeyo milazyo kwiina awomwe uutabililwa mu Bbaibbele. http://www.truthontheweb.org/postpone.htm (Bikkila maanu aawa: Nkamu ya WLC kunyina pe niizuminizya ziiyo zijanwa aawa. Eeci cipedwe buyo nkaambo kakuti citondezya nzila eeyo mbobaali kugwisyila mazuba, aabo bakasaulaika Mesiya aKkalenda lya Kujulu.)
6 Munzi wa Loma muciindi ca Kristu, tiiwakali kutobela mvwiki yazilengwa leza zyili ciloba eezyo zyitobelwa mazubaano munyika. Pele wakali kutobela mvwiki yamazuba aali lusele yakkalenda lina Juliyasi:
7 http://www.moonsighting.com/faq_ms.html Mbunga ya WLC kunyina pe niitabilila ziiyo zijanwa aawa nokuba muzibaka zimwi ziswaangene aceeci, nkaambo eeci cibaka cisangene aaziiyo zya Islam. Kunyina nokuba boobo uunga wakazya kuti, aabo bacita ziiyo zya Islam, nokuba kuti balicengedwe, pele bali masimpe alimwi balitonkomene mukuvwuntauzya makani aamwezi anuulibonya ciindi citaanzi kuzwa waimpana azuba, nkaambo kwiinda munzila eeyo mbombubo mbobatalika myezi yabo.
8 Kwiinda munzila yakubala yambunga WLC, Pasika niwakasika mubuzuba bwa Miyoba 25 mu 31 A.D.
9 Ziindi zilembedwe aawa zyakupasuka akubbila kwamwezi amweelwe wakumunika kwawo, zyakalomya kujanwa kubelesya zibelesyo eezyi Starry Night Pro , Quick Phase Pro . Ayebo ulakonzya kubuula cibelesyo ca Stellarium kakwiina muulo aawa: http://www.stellarium.org/
10 Cintu cipati cijatikizya Mwezi Mupya cilakonzya kubonwa muzyituuzyo zyakuumpilila eezyo zyakalailidwe kupedwa mu Myezi Mipya mbuzyakali zyinji kwiinda zyamu Nsabata yabuzuba bwaciloba bwa mvwiki. (Numbers 28:11-15 )
11 Eviatar Zerubavel, The Seven Day Circle, pp. 7-8.
12 • Sicikolo muna Katolika Wakonkezya kuti Mujibelo niiba Nsondo Tiili Nsabata yamu Bbaibbele